अतिकृच्छ्र

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

अतिकृच्छ्र¦ न॰ अतिक्रान्तं कृच्छ्रं प्रजापत्यं तदधिकदुःख-[Page0099-a+ 38] साध्यत्वात्
“अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीययेति” स॰। द्वादशरात्रसाध्ये प्रायश्चित्तरूपे व्रतभेदे
“एकैकं ग्रासमश्नी-यात् त्र्यहाणि त्रीणि पूर्ब्बवत्। त्र्यहञ्चोपवसेदन्त्यमतिकृच्छ्रं चरन् द्विजः इति” मनुः।
“त्र्यहाणि त्रीणिनवाहानि पूर्ब्बवत् प्रातःसायमयाचितैः प्राजापत्यवदिति” रघुनन्दनः। प्रजापत्ये हि
“त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं, त्र्यह-मद्यादयाचितमिति” मनुनैव प्रातःकालादौ भक्षणमुक्तंपूर्ब्बवदित्यनेन तद्धर्म्मातिदेशः। अस्य पुंलिङ्गत्व-मपि
“अतिकृच्छ्रः पर्ण्णकृच्छ्रः सौम्यः कृच्छ्रातिकृच्छक” इति विश्वामित्रवचने पुंस्त्वनिर्देशात्।
“अवगुर्य्य चरेत्कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने इति” मनुः। अतिशयितं कृच्छ्रंप्रा॰ स॰। अतिकष्टे। तद्वति त्रि॰।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

अतिकृच्छ्र¦ n. (-च्छ्र)
1. A kind of penance, eating a handful of food a day for six days, and fasting three.
2. Extreme pain or suffering. E. अति, and कृच्छ्र penance.

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

अतिकृच्छ्र [atikṛcchra], [प्रादि˚ स.] a. Very difficult. -च्छ्रम्-च्छ्रः [अतिक्रान्तं कृच्छ्रं प्राजापत्यम्] Extraordinary hardship, a kind of severe penance to be finished in 12 nights एकैकं ग्रासमश्नीयात् त्र्यहाणि त्रीणि पूर्ववत् । त्र्यहं चोपवसेदन्त्यमतिकृच्छ्रं चरन् द्विजः ॥ Ms.11.213.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

अतिकृच्छ्र/ अति--कृच्छ्र m. extraordinary pain or penance lasting twelve days Mn. Ya1jn5.