अनिरुक्त

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

अनिरुक्त¦ त्रि॰ निष्क्रान्तं उक्तमवयवार्थं निर्बद्धमुक्तमवयवार्थोयेन वा निरुक्तं निर्वचनम् न॰ त॰। विशेषरूपेण निर्व-चनशून्ये
“एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्ते” इति ऐत॰। निर्वचनञ्च निरुक्ते यास्केन दर्शितं यथा
“अथनिर्वचनम् तदेषु पदेषु स्वरसंस्कारौ समर्थौ, प्रादेशिकेनगुणेनान्वितौ स्यातां, तथा तानि निर्ब्रूयादथानन्वितेऽर्थे-ऽप्रादेशिके विकारेऽर्थनित्यः परीक्ष्येत केनचिद्वृत्तिसामा-न्येनाविद्यमाने सामान्येऽप्यक्षरवर्णसामान्यान्निर्ब्रूयात्नत्वेन न निर्ब्रूयान्न संस्कारमाद्रियेत विषयवत्यो हिवृत्तयो भवन्ति। यथार्थं विभक्तीः संनमयेत्प्रत्तमवत्तमितिधात्वादी एव शिष्येते। अथाप्यस्तेर्निवृत्तिस्थानेष्वादिलोप्भवति स्तः सन्तीति, अथाप्यन्तलोपो भवति गत्वा गतमिति,अथाप्युपधालोपो भवति जग्मतुर्जग्नुरिति, अथाप्युपधा-विकारो भवति राजा दण्डीति, अथापि वर्णलोपी भवतितत्त्वा यामीति अथापि द्विवर्णलोपः तृच इति, अथप्यादिविपर्ययो भवति ज्योतिर्धनो विन्दुर्वाद्य इति अथा-प्याद्यन्तविपर्ययो भवति स्तोको रज्जुः सिकतास्तर्कु इतिअथाप्यन्तव्यापत्तिर्भवति” इति॥ तथा प्रकृतिप्रत्ययानपे-क्षयैव समुदायेन विशिष्टार्थबोधकमपि निरुक्तं यथोक्तम्ऋ॰ भा॰ माधवेन यथा
“प्रकृतिप्रत्ययार्थमनपेक्ष्यविशिष्टैकार्थबोधकं पदं निरुक्तमिति”। अनिर्दिष्टे
“अनि-रुक्तप्रातःसवनः प्रथम” इति कात्या॰

२२ ,

५ ,

७ ,
“अनि-रुक्तं प्रातःसवनं यस्यासौ प्रथम” इति तद्व्याख्या।

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

अनिरुक्त [anirukta], a.

Not articulated or clearly spoken.

Not clearly stated or explained, vague, not plain or well-defined; ˚क्तप्रातःसवनः प्रथमः Kāty.; एतास्मिन्नदृश्ये$- नात्म्ये$निरुक्ते Ait. Br. -Comp. -गानम् indistinct singing or humming, a particular mode of chanting the सामवेद.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

अनिरुक्त/ अ-निरुक्त mfn. unuttered , not articulated

अनिरुक्त/ अ-निरुक्त mfn. not explained (because of being clear by itself)

अनिरुक्त/ अ-निरुक्त mfn. unspeakable TUp.

Vedic Rituals Hindi

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

अनिरुक्त वि.
बिना किसी विशिष्ट देवता के उल्लेख वाला, मा.श्रौ.सू. 1.7.5.24 (अनिरुक्तः स्विष्टकृत्); न बोला गया; स्तोत्र गाने की एक विधि (तरीका) जिसमें ऋचा का प्रत्येक भाग अथवा वर्ण ‘उद्गाता’ द्वारा गेय होता है, ‘ओ’ वर्ण उसका स्थान-ग्रहण करता है। ‘उद्गाता’ प्रस्ताव को स्थानान्तरित करता है; ‘उपास्मै गायता नरोम उसके उद्गीथ के द्वारा’ ओम् ०2०2०००००2०००००1212। वह इसे मन में कहता है (मनसा), ला.श्रौ.सू. 7.1०.2०; आप.श्रौ.सू. 22.7.2; एक कृत्य (उपहव्य) के बारे में कहा गया, जिसमें देवताओं का नाम छिपा लिया जाता है, आप.श्रौ.सू. 22.9.8; समन्ध रखने वाला ‘साम’ भी, अनिरुक्त्य, ला.श्रौ.सू. 8.9.1; टीका- आश्व.श्रौ.सू. 11.3.8; का.श्रौ.सू. 22.8.7; निदा.सू. 6.7.35; शां.श्रौ.सू. 13.16.5; आप.श्रौ.सू. 22.7.3; बौ.श्रौ.सू. 16.34.5; वाधू.श्रौ.सू. 3.86.13; हि.श्रौ.सू. 17.3.2; आप.गृ.सू. 1.22.27; देखें ब.कृ.घोष; IC 15, 146-58।