अपराह्ण
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपराह्णः, पुं, (अह्नः अपरः एकदेशिसमासः, समासान्तः टच्, अहःस्थाने अह्नादेशः ।) शेषं अहः । दिनशेषभागः । इत्यमरः । (“रामाणां रमणीयतां विदधति ग्रीष्मापराह्णागमे” इति अमरुशतके । “तथा श्राद्धस्य पूर्ब्बाह्णादपराह्णो विशिष्यते” । इति मनुः ।) विकाल इति भाषा । तस्य भेदाः । द्विधा विभक्तदिनस्य शेषभागः ॥ त्रिधा विभ- क्तदिनस्य तृतीयभागः ॥ स तु त्रिंशद्दण्डदिन- माने विंशतिदण्डात् परं दशदण्डं यावत् । पञ्चधा विभक्तदिनस्य चतुर्थभागः । स तु अष्टादश- दण्डात् परं षड्दण्डं यावत् । इति श्रुतिस्मृती ॥
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपराह्ण पुं।
दिवसः_अन्त्यो_भागः
समानार्थक:अपराह्ण
1।4।3।2।2
प्रभातं च दिनान्ते तु सायं सन्ध्या पितृप्रसूः। प्राह्णापराह्णमध्याह्नास्त्रिसन्ध्यमथ शर्वरी॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, कालः
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपराह्ण¦ पु॰ अपरमह्न एक॰ त॰ टच् अह्नादेशः। दिनशेष-भागे स च द्विधा विभक्तस्य, त्रिधा विभक्तस्य च दिनस्थ शेष-मागः।
“पृर्ब्बंदिनं मनुष्याणामपराह्णः पितॄणामिति” श्रुतौद्विधा विभजनात्
“पूर्ब्बाह्णोवै देवानां मध्यन्दिनं मनु-ष्याणामपराह्णः पितॄणामिति श्रुतौ त्रिधा विभजनाच्चतयोस्तेषु वा शेषस्य तथात्वम्। तथा च द्विधा विभक्तस्यदिनस्य शेषार्द्धम्, त्रिधा विभक्तस्य तृतीयार्द्धं च अप-राह्णः।
“ययास्तं सविता याति पितरस्तामुपासते। तिथिं तेभ्योऽपराह्णो हि स्वयं दत्तः स्वयंभुवेति” स्मृतिः।
“तथा श्राद्धस्य पूर्ब्बाह्णादपराह्णो विशि-ष्यते” मनुः। पञ्चधा विभक्तस्य तु चतुर्थभागे च तस्यच कर्म्मयोग्येतरापेक्षयाऽपरत्वात् तथात्वम्। अन्ति-मत्रिमुहूर्त्तस्य तु राक्षसवेलात्वेन कर्म्मानर्हत्वात् कर्म्मयोग्य-शेषभागत्वाभावान्नापराह्णत्वम्। तथा च
“प्रातःकालो-मुहूर्त्तां स्त्रीन् सङ्गवस्तावदेव तु। मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तःस्यादप-राह्णस्ततस्तथा। सायाह्नस्त्रिमुहूर्त्तः स्यात् श्राद्धं तत्र नकारयेत्। राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्म्मस्विति” त्रित्रिमुहूर्त्तात्मकतया पञ्चधा विभक्तदिनस्य चतुर्थे भागेकर्म्मार्हापराह्णत्वेन परिभाषणात्तथात्वम्। लौकिके तुमध्याह्नात्परतः, सूर्य्यास्तात् प्राक्कालोऽपराह्णत्वेनव्यवह्रियते इति” भेदः। ततः भवार्थे वा वुन् अप-राह्णकः तद्भवे त्रि॰। पक्षे तदर्थे ठञापराह्णिकः। तद्भवे त्रि॰। श्राद्धे चैवापराह्णिक” इति स्मृतिः। स्त्रियां ङीप्।
“पार्वणे पितृकृत्ये च तिथिर्ग्राह्याप-राह्णिकीति” स्मृतिः।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपराह्ण¦ m. (-ह्णः) Afternoon, the last watch of the day. E. अपर last, and अह्ण for अहन् a day.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपराह्ण/ अपरा m. afternoon , the last watch of the day.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपराह्ण न.
दिन का द्वितीय भाग, अर्थात् दोपहर के बाद का समय, वाधू.श्रौ.सू. 4.28ः3; आश्व.श्रौ.सू. 2.1.1; आपराह्णिक वि. (की) स्त्री. दोपहर के बाद होने वाली, मा.श्रौ.सू. 4.3.44; बौ.श्रौ.सू. 6.24 ः 5।