अपसद
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपसदः, पुं, (अपसीदति अपकृष्टत्वं प्राप्नोति, अप + सद् + पचाद्यच् ।) नीचः । इतरलोकः । इत्थमरः ॥ (“विप्रस्य त्रिषु वर्णेषु नृपतेर्वर्णयोर्द्वयोः । वैश्यस्य वर्णे चैकस्मिन् षडेतेऽपसदाः स्मृताः” ॥ इति मनूक्ते अनुलोमवर्णस्त्रीजाते वर्णसङ्करभेदे मूर्द्धावसिक्तादौ पुं स्त्रीं ।)
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपसद पुं।
नीचः
समानार्थक:विवर्ण,पामर,नीच,प्राकृत,पृथग्जन,निहीन,अपसद,जाल्म,क्षुल्लक,चेतर,इतर
2।10।16।2।2
विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः। निहीनोऽपसदो जाल्मः क्षुल्लकश्चेतरश्च सः॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपसद¦ त्रि॰ अपकृष्ट इ{??}सीदति सद--अच् अधमे, नीचेच।
“रेरे क्षत्त्रियापसदाः!” इति वेर॰।
“विप्रस्य त्रिषुवर्ण्णेषु नृपतेर्वर्ण्णयोर्द्वयोः। वैश्यस्य वर्ण्णे च{??} षडेतेऽप-सदाः स्मृता इति” मनूक्ते अनुलोम{??} प्रजातेवर्ण्णसङ्करभेदे मूर्द्धावसिक्तादौ पुंस्त्री॰।
“यद्विजा-नामपसदा ये चापध्वं सजाः स्मृता” इति मनुः
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपसद¦ m. (-दः) A low man, an outcaste; it especially applies to the children of six degrading connexions, or of a Bra4hman with the women of the three lower classes; of a Kshetriya with women of two, the Vaisya, and Su4dra; and of a Vaisya with one of a lower class or a Su4dra. E. अप low, सद to abide, and अच् aff.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपसदः [apasadḥ], [अपकृष्टो नीच इव सीदति, सद-अच्]
An outcast, a low man; usually at the end of comp. in the sense of 'vile', 'wretched', 'accursed'; कापालिक˚ Māl.5; रे रे क्षत्रियापसदाः Ve.3; नर˚, ब्राह्मण˚ &c.
N. for the children of six degrading connections, i. e. of men of the first three castes with women of the castes inferior to their own; विप्रस्य त्रिषु वर्णेषु नृपतेर्वर्णयोर्द्वयोः । वैश्यस्य वर्णे चैकस्मिन् षडेते$पसदाः स्मृताः ॥ Ms.1.1. See अपध्वंसः.
प्रतिलोमजः contrary to अनुलोमजः (परवर्णासु अनुलोमजाः ष़ड- पध्वंसजाः विलोमजा अपसदाः षडिति ज्ञेयम्) cf. Mb.13.49.6-8.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपसद/ अप-सद m. the children of six degrading marriages (of a Brahman with the women of the three lower classes , of a क्षत्रियwith women of the two lower , and of a वैश्यwith one of the शूद्रMn. x , 10 seqq. , but See. MBh. xiii , 2620 seqq. and अपध्वंस-ज) , an outcast (often ifc. ; See. ब्राह्मणा-पसद).