अपाक
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपाकः, पुं, (पच + भावे घञ्,ततो नञ्समासः ।) पाकाभावः । अजीर्णता । यथा, -- “अङ्गमर्द्दोऽरुचिस्तृष्णा आलस्यं गौरवं ज्वरः । अपाकः शून्यताङ्गानामामवातस्य लक्षणं” ॥ इति माधवकरः ॥ पाकाभावविशिष्टे त्रि । यथा, -- “गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः संमूर्च्छिता मांसमसृक् प्रदूष्य । वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्त- मनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकं” ॥ इति माधवकरः ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपाक¦ पु॰ पच--घञ् न॰ त॰।
१ पाकाभावे, भुक्तान्नादेरग्नि-मा द्यादिना
२ पाकाभावे च।
७ ब॰। तत्साधने
३ अजीर्ण्णता-रोगे।
६ ब॰। पाकरहिते आमे त्रि॰।
४ मूर्खः पाकः
५ तद्भिन्ने, प्राज्ञे
“ऐतनापाकाः प्राञ्चोन केचिदापय” इति ऋ॰
१ ,
११
०२ , अपाकाः! पक्तव्यप्रज्ञाःअपरिपक्वज्ञाना इतिभा॰।
“अदिद्युतत् स्वपाको विभावाग्ने ऋ॰
६ ,
११ ,। पाकः पक्तव्यप्रज्ञोसूर्खस्तद्विलक्षण इति” भा॰
“आयस्मिन् त्वेःस्वपाके यजत्रा” ऋ॰
६ ,
१२ ,
२ ,
“अपाके प्राज्ञे” इति भा॰
“पाकः पक्तव्य” इति निरु॰। पाकश्च द्विविधःलौकिकः अलौकिकश्च तत्र लौकिकः दहनादिसाध्यः अलौ-किकस्तु द्विविधः कालकृतपरिणतिभेदः जटराग्निसाध्यश्चतत्र तण्डुलादेः पाकः लौकिकः, आम्रफलादेः कालकृतः,भुक्तान्नादेः जठराग्निकृतः वैद्यकप्रसिद्धः। स च सुश्रुतेदर्शितः
“विपाकः प्रधानमिति” कस्मात्? सम्यङ्मिथ्या-विपाकत्वादिह सर्व्वद्रव्याण्यभ्यवहृतानि सम्यग्मिथ्या-विपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति। तत्राहुरन्येप्रतिरसं पाक इति। केचित्त्रिविधमिच्छन्ति मधुरमम्लं कटुकंचेति तत्तु न सम्यग्भूतगुणादागमाच्चाम्लो विपाको नास्तिपित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्यग्नेर्मन्दत्वात्। यद्येवं लवणो-ऽप्यत्यः पाको भविष्यति श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतिमधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्व्वेषामिति केचिदाहुर्दृष्टान्तंपरिदिशन्ति यथा तावत् क्षीरं स्थालीगतमभिपच्यमानं मधु-रमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्ण्णाः स्वभावमुत्तर-कालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति। केचिद्वदन्त्यबलवन्तो-बलवतां वशमायान्तीत्येवमनवस्थितिस्तस्मादसिद्धान्त एषः। आगमे हि द्विविध एव पाकोमधुरः कटुकश्च तयोर्म्मधु-राख्योगुरुः कटुकाख्यो लघुरिति तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वा-काशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता चपृथिव्यापश्च गुर्व्यः, शेषाणि लघूनि, तस्माद्द्विविध एव पाकइति। भवन्ति चात्र। द्रव्येषु पच्यमातेषु येष्वम्बु पृथिवीगुणाः। निर्व्वर्त्तन्ते-ऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते॥ तेजोऽनिलाकाशगुणाःपच्यमानेषु येषु तु। निर्व्वर्त्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुकउच्यते॥ पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसंग्रहः। चतुर्णामपि सामर्य्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः॥ तद्द्रव्य-मात्मना किञ्चित् किञ्चिद्वीर्य्येण सेवितम्। किञ्चिद्रसविपा-[Page0242-b+ 38] काभ्यां दोषं हन्ति करोति वा॥ पाको नास्ति विनावीर्य्याद्वीर्य्यं नास्ति विना रसात्। रसो नास्ति विनाद्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठमतः स्मृतम्॥ जन्म तु द्रव्यरसयोरन्यो-ऽन्यापेक्षकं स्मृतम्। अन्योऽन्यापेक्षकं जन्म यथा स्याद्देह-देहिनोः॥ वीर्य्यसंज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाःस्मृताः। रसेषु न वसन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः॥ द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः। श्रेष्टं द्रव्य-मतो ज्ञेयं शेषा भावास्तदाश्रयाः॥ अमीमांस्यान्यचिन्त्यानिप्रसिद्धानि स्वभावतः। आगमेनोपयोज्यानि भेषजानिविचक्षणैः” इति॥ तदुभयाभावः अपाकः। वैद्यकोक्तापाक-लक्षणमुक्तं निदाने
“अङ्गमर्द्दोऽरुचिस्तृष्णा आलस्यं गौरवंज्वरः॥ अपाकः शून्यताङ्गानामामवातस्य लक्षणमिति”। गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाः संमूर्च्छिता मांसमसृक् प्रदुष्य,वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्तमनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकमिति” माधवः। पाकः अल्पः
६ तद्भिन्ने त्रि॰।
“सेनयाग्नेरपाक-चक्षस” इति ऋ॰
८ ।
७५ ।
७ ।
“अपाकचक्षसः अनल्प-चक्षस” इति भा॰। अधिकं पाकशब्दे वक्ष्यते।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपाक¦ mfn. (-कः-का-कं)
1. Immature, raw, undressed or unripe.
2. Un- digested. m. (-कः)
1. Immaturity.
2. Indigestion. E. अ neg. पाक ripeness.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपाक [apāka], a. Ved, [fr अञ्च् with अप]
(a) Situated aside or behind. (b) Remote, distant. (c) Coming from a distant place. (d) Unequalled, incomparable, very great (अनल्प Sāy.); ˚चक्षुस् of unequalled brightness; ˚कात्-का aside, distant; ˚केस्थ standing behind.
Raw, unripe.
Not matured, undigested.
(पाकः पक्तव्यप्रज्ञः मूर्खः तद्विलक्षणः Of matured intellect, wise) Rv.1.11.2,6.12.2.
कः Indigestion (of food &c.).
Immaturity not being ripe or cooked. -Comp. -ज a.
not produced by cooking or ripening.
natural, original; Bhāṣā P.42,95.-शाकम् ginger.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अपाक/ अ-पाक mfn. ( पच्) , immature , raw , unripe (said of fruits and of sores)
अपाक/ अ-पाक m. immaturity
अपाक/ अ-पाक m. indigestion , Sus3r.
अपाक mfn. coming from a distant place , distant RV. VS.