अर्दित
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अर्दितम्, क्ली, (अर्द + क्तः ।) वायुव्याधिविशेषः । तस्य (निदानपूर्ब्बरूपसम्प्राप्तिपूर्ब्बकं) लक्षणमाह (सुश्रुतः) । “उच्चैर्व्याहरतोऽत्यर्थं खादतः कठिनानि च । हसतो जृम्भतो भाराद्विषमाच्छयनादपि ॥ शिरोनासौष्ठचिवुकललाटेक्षणसन्धिजः । अर्द्दयित्वानिलो वक्त्रमर्द्दितं जनयत्यतः ॥ वक्रीभवति वक्त्रार्द्धं ग्रीवा चाप्यपवर्त्तते । शिरश्चलति वाक्सङ्गो नेत्रादीनाञ्च वैकृतम् ॥ ग्रीवाचिवुकदन्तानां तस्मिन् पार्श्वे तु वेदना ॥ (यस्याग्रजो रोमहर्षो वेपथुर्नेत्रमाविलं । वायरूर्द्ध्वं त्वचि स्वापस्तोदो मन्याहनुग्रहः ॥) तमर्द्दितमिति प्राहुर्व्याधिं व्याधिविशारदाः” ॥ तस्यासाध्यलक्षणञ्चाह ॥ “क्षीणस्यानिमिषाक्षस्य प्रसक्ताव्यक्तभाषिणः । न सिध्यत्यर्द्दितं वाढं त्रिवर्षं वेपनस्य च ॥ * ॥ भावप्रकाशेऽप्येयं व्याख्या ॥ व्याहरतः वदतः । कठिनानि पूगफलादीनि । विषमाच्छयनासना- दिति पाठान्तरे । विषमाच्छयनासनात् ग्रीवादि- वैपरीत्येन शयनादासनाच्च । अर्द्दयति पीडयति । जनयेत्तत इति पाठान्तरे । ततस्तदनन्तरं अर्द्दितं जनयेत् । अर्द्दिते जाते किं स्यात्तदाह । वक्री- भवतीत्यादि । अपवर्त्तते वक्रीभवति । चलति कम्पते । वाक्सङ्गः वाङ्निरोधः । नेत्रादीना- मित्यादिशब्देन भ्रूगण्डनासिकादीनां ग्रहणं । वैकृतं वेदनास्फुरणवक्रत्वादि । ग्रीवेत्यादि यस्मिन् पार्श्वे अर्द्दितं तस्मिन् पार्श्वे ग्रीवादीनां वेदना ॥ अनिमिषाक्षस्य निमेषासमर्थचक्षुषः । प्रसक्तं प्रकर्षेण लग्नं अव्यक्तञ्च भाषितुं शीलं यस्य । तस्य अर्द्दितं न सिध्यति त्रिवर्षं अतीतवर्षत्रयं । अथवा त्रयाणां चक्षुर्नासामुखानां वर्षः स्रावो यत्र तत् । वेपनस्य कम्पनशीलस्य च । वाढमतिशयेन न सिध्यति इत्यन्वयः । गाढमित्यर्थे च स एवार्थः ॥ * ॥ (चरकश्चाह । “अतिवृद्धः शरीरार्द्धमेकं वायुः प्रपद्यते । यदा तदोपशोष्यासृक् बाहुं पादञ्च जानु च ॥ तस्मिन् सङ्कोचयत्यर्द्धे मुखं जिह्मं करोति च । वक्रीकरोति नासाभ्रुललाटाक्षिहनुन्तथा ॥ ततो वक्रं व्रजत्यास्ये भोजनं वक्रनासिकं । स्तब्धं नेत्रं कथयतः क्षरथुश्च निगृह्यते ॥ दीना जिह्मा समुत्क्षिप्ता कला सज्जति चास्यवाक् । दन्ताश्चलन्ति बाध्येते श्रवणौ भिद्यते स्वरः ॥ पादहस्ताक्षिजङ्घोरुशङ्खश्रवणगण्डरुक् । अर्द्धे तस्मिन् मुखार्द्धे वा केवले स्यात्तदर्द्दितं” ॥ * ॥ वाभटस्वाह । “शिर सा भारहरणादतिहार्यप्रभाषणात् । उत्त्रासवक्त्रक्षरथुस्वरकार्मुककर्षणात् ॥ विषमादुपधानाच्च कठिनानाञ्च चर्ब्बणात् । वायुर्विवृद्धस्तैस्तैश्च वातलैरूर्द्ध्वमास्थितः ॥ स्नैहाभ्यङ्गशिरोवस्तिपाननस्यपरायणः । अर्द्दितं स जयेत् सर्पिः पिबेदौत्तरभक्तिकं” ॥ * ॥ भावप्रकाशेऽप्येतदतिरिक्तं यत्संगृहीतं तच्चैतत् ॥) “स्नेहपानानि नस्यञ्च भोज्यान्यनिलहृन्ति च । उपनाहाश्च शस्यन्ते स्वेदनं वस्तयोऽर्द्दिते” ॥ वस्तिरत्रशिरोवस्तिरेव । “दशमूलीकषायेण मातुलुङ्गरसेन वा । बलया पञ्चमूल्या वा क्षीरं वातात्मके हितं ॥ पिष्टं माषकृतं जग्ध्वा नवनीतेन सोऽर्द्दिती । क्षीरं मांसरसैर्भुक्त्वा दशमूलीरसं पिबेत् ॥ अर्दिते पित्तजे शीतान् स्नेहांश्चैव विनिर्द्दिशेत् । घृतवस्तिप्रसेकञ्च क्षीरसेकं तथैव च ॥ जिह्मीभूताननो मूको दाहवान् योऽर्द्दिती भवेत् । कुर्य्यात् प्रतिक्रियां तस्य वातपित्तविनाशिनीं ॥ श्लेष्मभागे क्षयं नीते वृंहणैः समुपाचरेत् । अर्दिते शोथसंयुक्ते वमनञ्च प्रशस्यते ॥ रसोनकल्कं तिलतैलमिश्रं खादेन्नरो योऽर्द्दितरोगयुक्तः । तस्यार्द्दितं नाशमुपैति शीघ्रं वृन्दं घनानामिव वायुवेगात्” ॥ इति ।
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अर्दित वि।
याचितः
समानार्थक:प्रार्थित,अर्दित
3।1।97।2।6
पुष्टे तु पुषितं सोढे क्षान्तमुद्वान्तमुद्गते। दान्तस्तु दमिते शान्तः शमिते प्रार्थितेऽर्दितः॥
पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अर्दित¦ mfn. (-तः-ता-तं)
1. Asked, requested, begged.
2. Killed, injured.
3. Pained, afflicted.
4. Gone. n. (-तं) A disease, Hemiplegin, paralysis of the muscles on one side of the face and neck. E. अर्द to go, to ask, &c. affix क्त, and इट् inserted.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अर्दित [ardita], p. p. [अर्द्-क्त] Tormented, afflicted; begged &c. -तम् A disease, spasm of the jaw-bones, tetanus or hemiflegia (paralysis of the muscles on one side of the face and neck).
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अर्दित mfn. asked , requested , begged L.
अर्दित mfn. injured , pained , afflicted , tormented , wounded MBh. etc.
अर्दित mfn. killed , destroyed ib.
अर्दित n. N. of a disease (spasm of the jaw-bones , trismus , tetanus ; or hemiplegia i.e. paralysis of the muscles on one side of the face and neck) Sus3r.