अष्टवर्ग
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अष्टवर्गः, पुं, (अष्टानां औषधविशेषानां रविप्रभृ- तीनां वा वर्गः ।) औषधविशेषाष्टकं । तद्यथा । ऋषभः १ जीवकः २ मेदः ३ महामेदः ४ ऋद्धिः ५ वृद्धिः ६ काकोली ७ क्षीरकाकोली ८ । इति मलिनोऽथ विपच्चैव हानिर्मृत्युर्भवेत्तथा । द्व्यादिरेखा द्व्यादिविन्दोः फलान्येतान्यनुक्रमात् ॥ रेखायां वत्सरो ज्ञेयः सार्द्धसप्तदिनं समे । अष्टवर्गदशायुः स्यात् दिनं चतुर्षु विन्दुषु” ॥ इत्यायुर्द्दायः । इत्यष्टवर्गः ॥ * ॥ नन्दी । “अष्टवर्गशुभैः श्रीमान् कर्म्म कुर्य्यान्नभश्चरैः । गोचरस्थैस्तदप्राप्तौ तदप्राप्तौ च वेधगैः ॥ व्रतारम्भे विवाहे च यात्रायां क्षुरकर्म्मणि । अविशुद्धाष्टवर्गस्य समस्ता निष्फलाः क्रियाः ॥ “सततं दिशति नराणां राशौ मध्येऽष्टवर्गफलं निखिलं । भावफलं प्रथमार्द्धे दृष्टिफलान्यर्द्धभुक्तेषु” ॥ इत्यष्टवर्गार्थकथनम् । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अष्टवर्ग¦ पु॰ अष्टानामराहुरव्यादीना वर्गो यत्र। ज्योतिषोक्तेरेखाविशेषेण शुभाशुभसूचके चक्रभेदे यथा।
“जन्मकाल-गृहस्थित्या फलं वक्ष्ये शुभाशुभम्।
“स्वाद्दिनकृत् शुभदःक्षितिपक्षससुद्रनगादिकपञ्चगतो
१ ,
२ ,
४ ,
७ ,
८ ,
९ ,
१० ,
११ ,ऽथ विभावरिभर्त्तुस्त्र्यङ्गदशेशगतो
३ ,
६ ,
१० ,
११ , ऽथकुजाद्रविवत्,
१ ,
२ ,
४ ,
७ ,
८ ,
९ ,
१० ,
११ , अथ सोमसुतात्त्रिश-[Page0521-a+ 38] रर्त्तुनवादिषु यातः,
३ ,
५ ,
६ ,
९ ,
१० ,
११ ,
१२ , देवगुरोर्विष-यर्त्तुनवेशगतो,
५ ,
६ ,
९ ,
११ , ऽथ सुरारिगुरोः समयाचल-भास्करयातः,
६ ,
७ ,
१२ , तीक्ष्णमरीचिसुतादपि भास्करवत्,
१ ,
२ ,
४ ,
७ ,
८ ,
९ ,
१० ,
११ , अथ लग्नगृहात्त्रिकृताङ्गदशा-दिषु यातः,
३ ,
४ ,
६ ,
१० ,
११ ,
१२ । रविरेखाः।
४८ ।
“चन्द्रःशुभोऽर्कात्त्रिकालाद्रिदन्तावलाशाशिवस्थः,
३ ,
६ ,
७ ,
८ ,
१० ,
११ , ततः स्वात्कुरामर्तुगवाशाशिवस्थः,
१ ,
३ ,
६ ,
७ ,
१० ,
११ ,क्षमाजादक्षिवह्नीषुषड्गीदिगीशेष्व,
२ ,
३ ,
५ ,
६ ,
९ ,
१० ,
११ ,थ ज्ञात् कुरामाब्धिवाणागदन्तावलाशाशिवस्थः,
१ ,
३ ,
४ ,
५ ,
७ ,
८ ,
१० ,
११ , जीवात् कुदृग्वे दशैलेभकाष्ठाशिवस्थो,
१ ,
२ ,
४ ,
७ ,
८ ,
१० ,
११ , ऽथ शुक्रात्त्रिवेदेषुशैलग्रहाशाशिवस्थः,
३ ,
४ ,
५ ,
७ ,
९ ,
१० ,
११ , तीक्ष्णांशुदेहोद्भवाद्रामवाणर्त्तुशम्भु-स्थित,
३ ,
५ ,
६ ,
११ , उदयाद्धव्यवाहर्त्तुकाष्ठाशिवस्थः” ,
३ ,
६ ,
१० ,
११ , चन्द्ररेखाः।
४९ ।
“कूजोऽर्काच्छुभो वह्निवा-णर्त्तुदिक्शम्भुगो,
३ ,
५ ,
६ ,
१० ,
११ , ऽथेन्दुतोरामकालेशग,
३ ,
६ ,
११ , स्ततः स्वात् कुदृग्वेदमुन्यष्टदिक्शम्मुगः,
१ ,
२ ,
४ ,
७ ,
८ ,
१० ,
११ , स्यान्निशानाथपुत्राद्गुणेष्वङ्गरुद्रोपयातः।
३ ,
५ ,
६ ,
११ , ततोजीवतः कालकाष्ठाशिवार्कोपयातो,
६ ,
१० ,
११ ,
१२ , ऽथ देवारिपूज्यादनेहोगजेशार्कसंस्थः,
६ ,
८ ,
११ ,
१२ , ततः सूर्य्यपुत्रात् कुवेदागनागग्रहाशाशिवस्थो,
१ ,
४ ,
७ ,
८ ,
९ ,
१० ,
११ , ऽथ लग्नात् कुरामाङ्गदिक् शम्भु-यातः।
१ ,
३ ,
६ ,
१० ,
११ , कुजरेखाः
३९ । बुधोःऽर्कतःशरर्त्तुगोशिवार्कगो,
५ ,
६ ,
९ ,
११ ,
१२ , ऽथ चन्द्रतोद्विवे-दकालमागदिङ्महेश्वरोपगः।
२ ,
४ ,
६ ,
८ ,
१० ,
११ , भूमि-जात्कुदृक्कृतागनागगोदशेशग,
१ ,
२ ,
४ ,
७ ,
८ ,
९ ,
१० ,
११ , स्त-तः स्वतः कुवह्निपञ्चषड्नवादिकेषुगः,
१ ,
३ ,
५ ,
६ ,
९ ,
१० ,
११ ,
१२ , वाक्पतेरसाष्ठशम्भुसूर्य्यगो,
६ ,
८ ,
११ ,
१२ , ऽथशुक्रतः कुवाहुवह्निवेदपञ्चनागगोशिवेषुगः
१ ,
२ ,
३ ,
४ ,
५ ,
८ ,
९ ,
११ , पङ्गुतःकुदृक्कृतागनागादिपञ्चकस्थितोऽथ,
१ ,
२ ,
४ ,
७ ,
८ ,
९ ,
१० ,
११ ,
१२ , लग्नतः क्षितिद्विवेदकालनागदिक्शिवे-षुगः”।
१ ,
२ ,
४ ,
६ ,
८ ,
१० ,
११ , बुधरेखाः।
५५ ।
“सुरराजगुरुःशुभदोरवितः कुयमानलवेदनगादिकपञ्चगतो
१ ,
२ ,
३ ,
४ ,
७ ,
८ ,
९ ,
१० ,
११ , ऽथ विधोर्द्विशराचलगोशिवगो,
२ ,
५ ,
७ ,
९ ,
११ , वसुधातनयात् कुयमाब्धिनगाष्टदशेशगतो,
१ ,
२ ,
४ ,
७ ,
८ ,
१० ,
११ , ऽथ बुधात् क्षितियुग्मकृतेषुरसग्रहदिग्गि-रिशोपग।
१ ,
२ ,
४ ,
५ ,
६ ,
८ ,
१० ,
११ , स्तदनु स्वएकयमानल-वारिधिपर्व्वतनागदशेशगतो,
१ ,
२ ,
३ ,
४ ,
७ ,
८ ,
१० ,
११ , ऽथ सिताद्यमपञ्चरसग्रहदिक्शिवगो
२ ,
५ ,
६ ,
९ ,[Page0521-b+ 38]
१०
११ , रविनन्दनतोदहनेषुरसार्कगत,
३ ,
५ ,
६ ,
१२ ,स्त्वथ लग्नगृहात् कुयमाव्धिशरर्त्तुनगग्रहदिग्गिरिशोप-गतः”।
१ ,
२ ,
४ ,
५ ,
६ ,
७९ ,
१० ,
११ , गुरुरेखाः,
५६ ,
“भृगुः शुभोरवेर्गजेशसूर्य्यगो
८ ,
११ ,
१२ , ऽथ चन्द्र-तः, क्ष्मादिपञ्चकाष्टगोशिवार्कगः,
१ ,
२ ,
३ ,
४ ,
५ ,
८ ,
९ ’
११ ,
१२ , कुजात्त्रिवेदकालगोशिवार्कगो,
३ ,
४ ,
६ ,
९ ,
११ ,
१२ , ऽथ बुधात्त्रिकालरन्ध्ररुद्रसंस्थितः,
३ ,
६ ,
९ ,
११ , गुरोः शराष्टरन्ध्रदिङ्महेशग, स्ततः
५ ,
८९ ,
१० ,
११ , स्वतः कुपञ्चकाष्टरन्ध्रदिक्शिवोपगः।
१ ,
२ ,
३ ,
४ ,
५८ ,
९ ,
१० ,
११ , शनेर्गुणाब्धिपञ्चनाग-गोदशेशगो,
३ ,
४ ,
५ ,
८९ ,
१० ,
११ , ऽथ लग्नतः कुप-ञ्चकाष्टगोशिवस्थितः शुभः।
१ ,
२ ,
३ ,
४ ,
५ ,
८ ,
९ ,
११ ,शुक्ररेस्वाः,
५१ ,
“शुभः पङ्गुरर्कात् यमाम्भोधिशैलाष्ट-दिक्शम्भुग,
१ ,
२
४ ,
७ ,
८ ,
१० ,
११ , इन्दुतोरामका-लेशगतः,
३ ,
६ ,
१२ , क्ष्मासुताद्वह्निवाणर्त्तुकाष्ठाशिवार्को-पगो,
३ ,
५ ,
६ ,
१० ,
११ ,
१२ , ऽथ ज्ञतः कालदन्ताव-लादिस्थितः
६ ,
८ ,
९ ,
१० ,
११ ,
१२ , जीवतोवाणकाले-शमार्त्तण्डयात,
५ ,
६ ,
११ ,
२२ , स्ततोदैत्यपूज्यादनेहः-शिवार्कोपयातः।
६ ,
११ ,
१२ , स्ततोवीतिहोत्रेषुकालेशया-त,
३ ,
५ ,
६ ,
११ , स्ततोलग्नतः क्ष्मागुणाम्भोधिषड्दि-ङ्महेशस्थितः।
१ ,
३ ,
४ ,
६
१० ,
११ , शनिरेखाः,
३९ ,।
“राहुःशुभोऽर्काद्भुजवह्निवेदर्त्तुरन्ध्रगो,
२ ,
३ ,
४ ,
६ ,
९ , ऽथ चन्द्रात् कुरामवेदाङ्गग
१ ,
३ ,
४ ,
६ , स्ततःकुजाद्वह्निवाणाङ्गरन्ध्रगतो,
३ ,
५ ,
६ ,
९ , ऽथ बुधाच्छ-शिपक्ष{??}वह्निवाणरन्ध्रग,
१ ,
२ ,
३ ,
५ ,
९ , स्ततोजीवाद्धव्य-वाहवेदाङ्गरन्ध्रग,
३ ,
४ ,
६ ,
९ , स्ततः शुक्रात् पक्षवह्नि-वाणरन्ध्रगत,
२ ,
३ ,
५ ,
९ , स्ततः सौरात् पक्षवाणर्त्तुग,
२ ,
५ ,
६ , स्ततः स्वतः शशिवेदवाणरिपुरन्ध्रगो,
१ ,
४ ,
५ ,
६ ,
९ ,ऽथ लग्नाद्वेदरन्ध्रदिग्रुद्रसूर्य्यगतः,
४ ,
९ ,
१० ,
११ ,
१२ । राहुरेखाः,
३९ । सूर्य्यादेकद्विचतुःसप्ताष्टदशैकादशेषु,
१ ,
२ ,
४ ,
७ ,
८ ,
१०
११ , सोमात्त्रिषड्दशैक्वादशेषु,
३ ,
६ ,
१० ,
११ , भौमात्त्रिपञ्चषडेकादशेषु,
३ ,
५ ,
६ ,
११ , बुधात् षडष्टनवदशैकादशेषु,
६ ,
८ ,
९ ,
१० ,
११ , गुरोःपञ्चषडेकादशद्वादशेषु,
५ ,
६ ,
११ ,
१२ , शुक्रात्षडेकादश-द्वादशेषु,
६ ,
११ ,
१२ , शनेस्त्रिपञ्चाष्टदशैकादशेषु
३ ,
५ ,
८ ,
१० ,
११ , लग्नादेकत्रिचतुःषडदशैकादशेषु,
१ ,
३ ,
४ ,
६ ,
१० ,
११ , लग्नरेखाः
३८ । इति निगदितमिष्टं नेष्टमन्यद्विशे-षादधिकफलविपाकं जन्मना तत्र दद्युः। उपचयगृह-[Page0522-a+ 38] मित्रस्वोच्चगाः पुष्टमिष्टं त्वपचयगृहनीचारातिभे नेष्टसम्पत्। यावती यावती रेखा ग्रहाणामष्टवर्गके। तावतीं द्विगुणी-कृत्य अष्टाभिः परिशोधयेत्। अष्टोपरि भवेद्रेखा अष्टा-भ्यन्तरविन्द्रवः। अष्टाभिस्तु समं यत्र तत्समं परिकीर्त्ति-तम्। रेखा ग्रहाच्छुभे देया विन्दवस्त्वितरत्रतु। रेखाविन्दुसमानौ चेत् समस्तत्र निगद्यते। रेखाधिक्ये शुभं ज्ञेयंतद्वद्विन्दोरथाशुभम्। श्रीरानन्दस्तथा श्रेयोभोगो राज्यंभवेत्तथा। मलिनोऽथ विपच्चैव हानिर्मृत्युर्भवेत्तथा। द्व्यादिरेखा द्व्यादिविद्वोः फलान्येतान्यनुक्रमात्। रेखायांवत्सरोज्ञेयः सार्द्धसप्तदिनं समे। अष्टवर्गदशायुः स्यात्दिनं चतुर्षु विन्दुषु”। इत्यष्टवर्गः।
“अष्टवर्ग-शुभैः श्रीमान् कर्म्म कुर्य्यान्नभश्चरैः। गोचरस्थैस्तद-प्राप्तौ तदप्राप्तौ च वेधगैः। व्रतारम्भे विवाहे च यात्रायांक्षुरकर्म्मणि। अविशुद्ध्याष्टबर्गस्य समस्ता निष्फलाः क्रियाः। सततं दिशति नराणां राशौ मध्येऽष्टवर्गफलं निखिलम्। भावफलं प्रथमार्द्धे दृष्टिफलान्यर्द्धभुक्तेषु” ज्यो॰ त॰। अष्टानामकचटतपयशानां वर्गः। ज्योतिषादौ शुभाशुभ-ज्ञापनाय विशेषरूपेण अष्टधा विभक्तेषु
२ वर्ण्णसमूहभेदेषुयथा स्वरवर्ण्णाः
१६ । अवर्गः, कादयोमावसानाः पञ्चपञ्चा-त्मकाः कवर्गादयः
५ । यरलवाः
४ यवर्गः। शषसहा
४ शवर्गःइत्येवमष्टौ कल्पिताः। तेषां विभागक्रमेण संख्याभेदः।
“वर्गवर्णप्रमाणञ्च सस्वरैस्ताडितं मिथः। पिण्डसंख्या भवे-त्तस्य गथा भागैस्तु कल्पना” केरलम्।
“स्वं वर्गं द्विगुणं विधायपरवर्गेणान्वितं सप्ततट्” इति ज्योति॰। तन्त्रोक्तेमन्त्रस्य शुभाशुभज्ञानार्थं अवर्गाद्यनुसारेण
३ पक्षिमार्ज्जा-राद्यष्टवर्गे च। यथा आगमकल्पद्रुमे
“इदानीं वर्ग-चक्रस्य विधानममिधीयते। मन्त्रग्रामविशोधार्थं नामा-द्यक्षरपूर्ब्बकम्। अष्टौ कोष्ठान् समालिख्य वर्गानष्टौलिखेत्ततः। पक्षिमार्ज्जारपञ्चास्यश्वानः सर्पाखुदन्तिनः। मेषः क्रमादकारादि वसुवर्गाश्रिता इमे। साध्यसाधकयोःप्रीतिर्ज्ञातव्या जातितः सदा”। वृहच्छ्रीक्रमे
“वर्णशुद्धिं समा-साद्य मन्त्रं दद्याद्गुरूत्तमः। अवर्गः पक्षिणोज्ञोयोमार्ज्जारश्च कवर्गकः। चवर्गश्च तथा सिंहष्टवर्गश्चैव कुक्कुरः। तवर्गो नाग इत्युक्तो मूषिकश्च पवर्गकः। यवर्गश्च गजोज्ञेयःशवर्गश्चैव मेषकः। पक्षिभुजगयोर्व्वैरं तथा च गज-सिंहयोः। मार्ज्जारमूषिकयोश्चैव तथा कक्कुरमेषयोः। भुजङ्गसिंहयो र्मैत्री मेषमूषिकयोस्तथा। लोकादन्यच्च विज्ञेयंत्यवहारप्रयोगतः” इति तन्त्रसा॰।
“जीवकर्षभकौ मेदे[Page0522-b+ 38] काकल्यावृद्धिवृद्धिके। अष्टवर्गोऽष्टभिर्द्रव्यैरिति” वैद्यकोक्ते
४ जीविका द्यष्टद्रव्ये।
“राज्ञामप्यष्टर्गस्तु यतोऽयमतिदुर्ल्लभः। तस्मादस्य प्रतिनिधिं गृहणीयान्तद्गुणं भिषक्। मेदाजीव-ककाकोलीवृद्धिद्वन्द्वेऽपि चासति। वरीविदार्य्यश्वगन्धावारणीश्च क्रमात् क्षिपेत्” वैद्य॰। नीतिवेदिनां वर्द्धनीये
५ वर्गभेदे च।
“कृषिर्बणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनम्। खन्याकरवलादानं सैन्यानाञ्च निवेशनम्। अष्टवर्गमिमंसाधु ऋद्धये परिवर्द्धयेत्” नीतिः।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अष्टवर्ग¦ m. (-र्गः) A class of eight principal medicaments, they are mostly the roots of plants from the hills, which have not been determined, and are named: Rishabha, Jiva4ka, Meda, Mahameda, Riddhi, Vriddhi, Ka4koli, and Kshiraka4koli. E. अष्ट eight, and वर्ग a class.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अष्टवर्ग/ अष्ट--वर्ग mfn. being in rows of eight each Ka1tyS3r.
अष्टवर्ग/ अष्ट--वर्ग m. a class of eight principal medicaments (viz. ऋषभ, जीवक, मेदा, महामेधा, ऋद्धि, वृद्धि, काकोलि, and क्षीरकाकोली) L.
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
AṢṬAVARGA(S) : Meda, Mahāmeda, Kākoli, Kṣīrakākoli, Jīvaka, Iṭavaka, Ṛddhi, Vṛddhi (These are used in infu- sions for treating rheumatism).
_______________________________
*3rd word in right half of page 65 (+offset) in original book.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
अष्टवर्ग वि.
रस के निस्सारणार्थ (प्राप्त्यर्थ) सोम लता पर आठ प्रहार से युक्त (इकाई)। तीन आवृत्ति में प्रत्येक के आठ प्रहार होते हैं (अर्थात् प्रत्येक आवृत्ति-तीनों में आठ प्रहार होते हैं), का.श्रौ.सू. 9.4.16।