आग्नीध्र
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आग्नीध्रम्, क्ली, (अग्निमिन्धे, इन्धीदिप्तौ, क्विप्, नलोपः । अन्नीधः स्थानं; अग्नीधः शरणे रन् । तत्रस्थित- त्वात् ऋत्विगप्याग्नीग्र उ{??}) अग्नीध्रं । होतृगृहं । इत्यमरटीकायां रमानाथः ॥ आग्नेय्या अग्नोध्र- मुपतिष्ठते इत्यत्र आग्नीध्रं मण्डपमित्याख्यान- दर्शनात् । धनद्वारा वरणीयऋत्विजि पुं ॥ (स्वायम्भुवस्य प्रथमस्य मनोर्द्वादशपुत्त्रमध्ये परिगणितः स्वनामख्यातः पुत्त्रः । यथा हरिवंशे । “आग्निध्रश्चाग्निबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः । ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यसवलः पुत्त्र एव च ॥- मनोः स्वायम्मुवस्यैते दश पुत्त्राः महौजसः” । प्रियवतनृपपुत्त्रः स्वनामख्यातो मनुवंशीयो नृ- पतिः । यदुक्तं, -- “अग्नोध्रो नाम नृपतिर्जम्बुनाथो मनोः कुले । तज्जातो नृपसंज्ञाभिः कथ्यन्ते भरतादयः” ॥ प्रियव्रतस्य राज्ञः दशपुत्त्रमध्येपरिगणितः स्वना- माख्यातः पुत्त्रः । यदुक्तम् विष्णुपुराणे २ । १ ॥ “प्रियव्रतसुताः ख्यातास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ अग्नीध्रश्चाग्निवाहुश्च वपुष्मान् द्व्युतिमांस्तथा । मेधा मेधातिथिर्भव्यः सवनः पुत्त्र एव च ॥ ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां सत्यनामा सुतोऽभवत्” ॥ ८
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आग्नीध्र¦ न॰ अग्निमिन्धे अग्नीत् तस्य शरणम्
“अग्नीधःशरणे रण् भञ्च” वार्त्ति॰ रण्भत्वान्न जश्। अग्नीधो-यजमानस्य स्थाने उपचारात्
२ साग्निके द्विजेसि॰ कौ॰। अग्निं धारयति धृ--मूल॰ क पूर्ब्बपददीर्घश्चस्वार्थे अण् इति वा। साग्निके यजमाने द्विजे।
“प्रति वीहिप्रस्थितं सौम्यं मधु पिवाग्नीध्रात्” ऋ॰
२ ,
३६ ,
१ । अग्नीध्र + स्वार्थे अण्।
३ अग्नीध्रस्थाने स्त्रियां ङीप्अग्निध्री तदाधारभूमौ स्त्री। स्वार्थे गहा॰ छ आग्नी-ध्रीयः। अग्निस्थाने
“गार्हपत्याद्वा अग्नीघ्रीयमागच्छति” श्रुतिः आग्नीध्रस्येदम् वृद्धात् छः। आग्नीघ्रसम्बन्धिनित्रि॰।
“आग्नीध्रीयं प्रथमं चिनोति” श्रुतिः।
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आग्नीध्र [āgnīdhra], a. Belonging to the अग्नीध्र (the priest who kindles the fire). -ध्रम् [अग्निमिन्धे अग्नीत् तस्य शरणम्, रण् भत्वान्न जश् Tv.]
The place where the sacrificial or sacred fire is kindled. सद आग्नीध्रशालां च तद्विहारं महानसम् (केचिद् बभञ्जुः) Bhāg.4.5.14.
The duty of the priest who kindles the sacred fire. -ध्रा Care of the sacred fire. -ध्रः The priest who kindles the sacred fire. आग्नीध्रश्चोत्तरां दिशम् Mb.12.98.38.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आग्नीध्र/ आग्नी mfn. coming from or belonging to the अग्नीध्( i.e. to the priest who kindles the fire) RV. ii , 36 , 4 Ka1tyS3r.
आग्नीध्र/ आग्नी m. (= अग्नी-ध्)the priest who kindles the fire S3Br. AitBr. etc.
आग्नीध्र/ आग्नी m. fire BhP.
आग्नीध्र/ आग्नी m. N. of a son of मनुस्वायम्भुवHariv. 415
आग्नीध्र/ आग्नी m. of a son of प्रियव्रतBhP.
आग्नीध्र/ आग्नी n. ( Pa1n2. 4-3 , 120 Comm. ; v , 4 , 37 Comm. )the place where a sacrificial fire is kindled AitBr. S3Br. Ka1tyS3r.
आग्नीध्र/ आग्नी n. the function of the priest who kindles the sacred fire S3Br. Ka1tyS3r.
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
(I)--a son of Priyavrata and बर्हिष्मती. Father of नाभि. Appointed lord of जम्बूद्वीप. फलकम्:F1: भा. XI. 2. १५; V. 1. २५ and ३३.फलकम्:/F Pro- tected the people like his children. Issueless, he performed तपस् when ब्रह्मा sent the divine damsel पूर्वचित्ति with whom आग्नीध्र enjoyed life for १००,000 years. After giv- ing birth to nine sons, she went back to the court of ब्रह्मा. He divided his kingdom among his sons, and rejoined his wife in another world. On his death, his nine sons married the nine daughters of Meru. फलकम्:F2: Ib. V. 2. 1-२३; Br. II. १४. ४४-53; Vi. II. 1. 7, १२, १६-24.फलकम्:/F
(III)--one of the ten sons of the daughter of Kardama, and Priyavrata. Br. II. १४. 9.
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
ĀGNĪDHRA : See Agnidadhra.
_______________________________
*10th word in right half of page 86 (+offset) in original book.