आचाम

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आचामः, पुं, (आङ् + चम् + घञ्) आचमनं । इति शब्दरत्नावली ॥ भक्तमण्डः । इत्यमरः ॥ (भक्षणं । पानं । यथा, काव्यप्रकाशे । “चक्रीर्य्य एव निपुणाश्चन्द्रिकाचामकर्म्मणि” ॥)

अमरकोशः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आचाम पुं।

भक्तोद्भवमण्डः

समानार्थक:मासर,आचाम,निस्राव

2।9।49।2।2

भिस्सटा दग्धिका सर्वरसाग्रे मण्डमस्त्रियाम्. मासराचामनिस्रावा मण्डे भक्तसमुद्भवे॥

पदार्थ-विभागः : पक्वम्

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आचाम¦ पु॰ आ + चम--भावे घञ् वा वृद्धिः। आचमनेकर्म्मणि घञ्।

२ भक्ष्ये

३ भक्तनिस्रावे मण्डे(माड)
“पि-ण्याकाचामतक्राम्बुसक्तूनां प्रतिवासरम्। एकरात्रोपवासःस्यात् कृच्छ्रः सौम्योऽयमुच्यते” या॰। पिण्याकःनिस्मृततैलस्तिलः अदननिस्रावोदस्विदुदकसक्तूनां पंञ्चा-नामैकैकं प्रतिदिवसमुपभुज्य षष्ठेऽह्नि उपसेदिति” मिता॰।
“पिण्याकः खलिः आचामः भक्तभण्डः” प्रा॰ वि॰।
“आचाममथ पिण्याकं तक्रञ्चोदकसक्तुकान्। त्र्यहं त्र्यहंप्रयुञ्जानोवायुभक्षस्त्र्यहद्वयम्। एकविंशतिरात्रैस्तु तुलापुरुष उच्यते” यमः।

४ सौत्रामणीयागाङ्गे सुरासाधनेभक्तमण्डे च
“कृत्वा तांश्च ब्रीहिश्यामाकौदनयोः पृथगाचामौनिषिच्य चूर्ण्णैः संसृज्य निदधाति तन्मासरम्” कात्या॰

१९ ,

१ ,

२० ।
“दक्षिणेन द्वारेण प्रवेश्याग्न्यागारं नग्नहुचूर्ण्णानि कृत्वा। लग्नहुः किण्व उच्यते। तांश्च शष्पादींश्चूर्ण्णयित्वा व्रीहिश्यामाकौदनयोः पृथगाचामौ निषिच्यचूर्णैः संसृज्य निदधाति तन्मासरमुच्यते। ब्रीहियवा-भ्याञ्च सुरा निष्पाद्यते सा च यागसाधनम् तेन सातद्धर्स्मैरभिसंबध्यते। अतस्तयोश्चतुर्मुष्टिग्रहणपूर्ब्बकंपृथगोदनौ निष्पाद्येते। नग्नहुब्दार्थ माह।
“सज्जत्वक्-त्रिफला चैव शुण्ठी चैव पुनर्नवा। चतुर्ज्जातकसंयुक्तापिप्पली गजपिप्पली। वंशोऽवका वृहच्छत्रा चित्रकंचेन्द्रवारुणी। अश्वगन्धां स मुत्पाद्य मूलान्येतानि निर्द्दिशेत्। धान्यकं च यवानीं च जीरकं कृष्णजीरकम्। द्वे हरिद्रेवचा चैव विरूढा ब्रीहयो यवाः”। क्रयणानन्तरंशप्पादोन्यादाय दक्षिणेन हृत्वाग्न्यागारं प्रवेश्यलग्नहुचूर्ण्णानि कृत्वा सज्जत्वगाद्यौषधानि तूष्णीं पिष्ट्वातान् शष्पतोक्मलाजान् चूर्ण्णीकृत्य दर्शपार्ण्णमासधर्मेणंपात्रासादनादि। श्यामाकचतुर्मुष्टिकग्रहणपूर्ब्बकंफलीकर-णान्तं समन्त्रकं कृत्वा वहुतरोदके पृथक् पृथक् चरूपक्त्वा शृतालम्भनानान्तं ब्रीहिश्यामाकौदनयोः पृथगा-चामौ परिषिच्य पृथग्भिन्नयोः पात्रयोश्चर्व्वोर्मध्यादतिरिक्तमुष्णोदकम् (मण्डम्) अवस्राव्य तदुदकं (मण्डम्)लग्नहुप्रभृतिभिश्चतुभिश्चूर्ण्णैः संसृज्य निदधाति स्थाप-यति तन्मासरं तस्य चूर्ण्णसंसृष्टस्याचामस्य मासरमितिसंज्ञा”
“एवामाचामयोश्चूर्ण्णसंसर्गानन्तरमिति” च कर्कः। सौत्रामणीशब्दे तदीयसुरासाधनसंस्कारप्रकारोवक्ष्यते

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आचाम¦ m. (-मः) Sipping water, rincing the mouth. E. आङ् before चम् to eat, affix. घञ्।

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आचामः [ācāmḥ], [चम् भावे-घञ्]

Sipping water, rinsing the mouth.

The water or foam of boiled riec (Mar. पेज); Y.3.322

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आचाम/ आ-चाम m. id. L.

आचाम/ आ-चाम m. the water in which rice has been boiled Ka1tyS3r. Ya1jn5. iii , 322

आचाम/ आ-चाम m. (mentioned as drunk by Jain ascetics ; Prakrit AyAma) Jain.

आचाम/ आ-चाम etc. See. ib.

Vedic Rituals Hindi

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आचाम पु.
(आ + चम् + घञ्) वह जल जिसमें व्रीहि अथवा यव को पकाया गया है, ‘दक्षिणेन हृत्वा------पृथगाचामौ- -----तन्मासरम्’, का.श्रौ.सू. 19.1.2०; बलि के रूप में भूसी एवं जल से मिश्रित उबले चावल के द्रव के झाग माड़ को छानना, गौ.गृ.सू. 1.4.31; स्त्री पूर्वजों (पितरों) को समर्पित भूसी, आश्व.गृ.सू. 2.5.5 (अन्वष्टका)।