सामग्री पर जाएँ

आज्यभाग

विकिशब्दकोशः तः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः

[सम्पाद्यताम्]

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आज्यभागः, पुं, (आज्यस्य भागः) ऋग्वेदिनां अग्नेरुत्तरभागे स्रुवेणाग्निसम्प्रदानकघृताहुतिः तद्दक्षिणभागे सोमसम्प्रदानकाहुतिश्च । इति कालेसिः । यजुर्वेदिनान्तु अग्नेरुत्तरदक्षिणयोः पश्चिमादि- प्राच्यन्तघृतधारा । इति पशुपतिः ॥

वाचस्पत्यम्

[सम्पाद्यताम्]

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आज्यभाग¦ पु॰ आज्यस्य भागः।

१ घृतैकदेशे
“सरस्वत्याज्य-भागा भवति” शत॰ ब्रा॰। घृतस्य

२ वैदिकाहुतिभेदे च स चऋग्वेदिनामग्नेरुत्तरभागे स्रुवेणाग्नये दीयमान आहुति-विशेषः तद्दक्षिणभागे सोमाय दीयमान आहुतिभेदश्च।
“तूष्णीमाघार्य्याघारावाज्यभागौ जुहुयादग्नये स्वाहा सो-माय स्वाहेति” आश्व॰ गृ॰। यजुर्वेदिनान्तु अग्नये स्वाहाइदमग्नये इति उत्तरपूर्ब्बार्द्धे सोमाय स्वाहा इदं[Page0645-a+ 38] सोमायेति दक्षिणपूर्व्वार्द्धे इति भेदः।
“ता उहैतादेवताऊचुः याइमा अग्नीषोमावन्वाजग्नुरग्नीषोमौ युवं वैनौभूधियभाजौस्थोययोर्वामिदं युवयोरस्मानन्वाभजतमिति। तौहोचतुः किमावयोस्ततः स्यादिति यस्यै कस्यै चदेवतायै हविर्निर्व् पास्त्रद्वां पुरस्तादाज्यस्य यजानितितस्माद्यस्यै कस्यै च देवतायै हविर्निर्वपन्ति तत्पुरस्तादा-ज्यभागावग्नीषोमाभ्यां यजन्ति” शत॰ ब्रा॰। इति तयोःसर्व्वदेवानां यज्ञस्यादौ आज्यभागदानं विहितम्।
“आज्य-भागाभ्यां चरत्याग्नेयेन सौम्येन” कात्या॰

३ ,

३ ,

१ ,।

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आज्यभाग/ आज्य--भाग m. ( आज्य-)a portion of clarified butter S3Br.

आज्यभाग/ आज्य--भाग m. du. ( औ)the two portions of clarified butter belonging to अग्निand सोमS3Br. Ka1tyS3r. etc. MBh. xiv , 722

आज्यभाग/ आज्य--भाग mf( आ)n. partaking of the clarified butter TS. ii.

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आज्यभाग पु.
(द्वि.) दर्श में प्रधान आहुति के पूर्व अगिन् एवं सोम से सम्बन्धि घी की दो आहुतियाँ। आज्यभाग चार बार एवं कुछ के मतानुसार पाँच बार आश्रावण-प्रत्याश्रावण पूर्वक स्रुव से जुहू में एवं बाद में याज्या के साथ-साथ निकाला जाता है, आप.श्रौ.सू. 2.18.1-8; हि.ध. II (2). 1०6०; आप.गृ.सू. 4.1० (विवाह); 2.6; शां.गृ.सू. 1.16.5; प्रतिदर्श (प्रकृति) इष्टि में प्रयाज आहुतियों के पश्चात् सामान्यतया घृत की दो आहुतियाँ दी जाती है। जिन देवताओं को ये आहुतियाँ दी जाती है, काम्य-इष्टियों में वे भिन्न- भिन्न हैं, विस्तृत विवरण के लिए देखें - श्रौ.को. (अं) I. पृ. 539-4०। नाम सम्बन्धित पुरोऽनुवाक्यों में आने वाले विशिष्ट शब्दों पर आधृत है। वे (नाम) हैं-अप्सुमन्त्, जीवातुमन्त्, रक्षितवन्त्, रयिमन्त्, वार्त्रघन्, विस्वतवन्त्, वृधन्वन्त्, वृषण्-वन्त्, हारीवन्त एवं (बहु.) (प्रायणीयेष्टि में पथ्या स्वाति, अगिन्, सोम एवं सवितृ) को घृत की आहुतियाँ, आप.श्रौ.सू. 1०.21.11 (रु. यह किसी इष्टि में दो आज्य भागों की वृद्धि नहीं है) देखें, श्रौ.प.नि. 31.257।

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=आज्यभाग&oldid=490519" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्