आढक

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आढकम्, क्ली, (आ समन्तात् ढौकते ढौक्यते वा ढौक गतौ अच् घञ् वा पृषोदरादिः । परि- माणविशेषः । आढा इति भाषा । यथा, -- “शतयोजनविस्तीर्णं त्रिंशद्योजनमायतं । आढकस्य भवेन्मानं मुनिभिः परिकीर्त्तितं” ॥ अपि च ॥ “त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं । विंशयोजनगम्भीरमाढकं परिकीर्त्तितं” ॥ इति गणपतिभट्टः । इति ज्योतिस्तत्त्वं ॥

आढकः, पुं, क्ली, चतुःप्रस्थपरिमाणं । आडी इति भाषा । इत्यमरः ॥ द्रोणचतुर्थभागः । इति लीलावती ॥ अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिरित्यादिवचनात् षट्पञ्चाशदधिकद्विशतमुष्टिर्भवति । व्यवहारे षो- डशसेरो विंशतिसेरो वा । वैद्यकमते अष्टश- रावपरिमाणं । तत्पर्य्यायः । पात्रं २ कंसं ३ भाजनं ४ । इति परिभाषा ॥ (“चतुःप्रस्थैस्तथाढकं । भाजनं कांस्यपात्रञ्च चतुःषष्टिपलञ्च तत्” ॥ इति शार्ङ्गधरः । “चतुःप्रस्थमयाढकं । “पात्रंतदेव विज्ञेयं कंसंप्रस्थाष्टकन्तथा” ॥ इति चरकः ।) अपचयविवक्षायां आढकिकेत्यपि स्यात् । इत्य- मरटीकासारसुन्दरी ॥ आढिका । इति भरतः ॥

अमरकोशः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आढक पुं-नपुं।

परिमाणः

समानार्थक:आढक,द्रोण,खारी,वाह,निकुञ्चक,कुडव,प्रस्थ,मात्रा

2।9।88।2।1

कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः। अस्त्रियामाढकद्रोणौ खारी वाहो निकुञ्चकः॥

 : मानार्थः, माननाम, रजतरूप्यकम्, ताम्रकृतकार्षापणः, घटिताघटितहेमरूप्यकम्, ताम्रादिधातोर्रूप्यकम्, आहतरूप्यकहेमादिः, हस्तपरिमाणः, वितस्तपरिमाणः, रूप्यकम्, मानः

पदार्थ-विभागः : , गुणः, परिमाणः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आढक¦ पु॰ आढौकते आ + ढौक--घञ् पृ॰।
“अष्टमुष्टिर्भवेत्कुञ्चिःकुञ्चयोऽष्टौ तु पुष्कलम्। पुष्कलानि च चत्वारिआढकः परिकीर्त्तित इति” मतभेदे चतुर्विंशत्यधिकस-हस्रमुष्टिमाने
“द्वादशप्रसृतिभिः कुडवस्तच्चतुर्गुणोत्तरंप्रस्थाढकद्रोणा, इत्युक्ते द्विनवत्युत्तरशतप्रसृतिमाने च[Page0646-a+ 38] एतच्च धान्यादेर्माने। सुवर्ण्णादिमाने तु सुश्रुतः।
“द्वादश धान्यमाषाः मध्यमाष्टसुवर्ण्णमाषकः ते षोडशसुवर्णम्। अथ मध्यमनिष्पावा एकोनविंशतिर्द्धरणंतान्यर्द्धऋतीयानि कर्षं ततश्चोर्द्ध्वं चतुर्गुणमभिबर्द्धयन्तःपलकुडवप्रस्थाढकद्रोणा इत्यभिनिष्पद्यन्ते इत्युक्ते

२५

६ पलमाने च। अर्द्धर्चादिपाठात् कोपधादन्तत्वेऽपिअस्य पु॰ न॰ लिङ्गता। अस्य परिमाणवाचकत्वात् आढकोव्रीहिरित्यादौ प्रथमायाः परिमाणमर्थः आढकपरिमाणपरिच्छेद्योब्रीहिरित्यादि बोधः। आढकं सम्भवतिअवहरति पचति वा ख टञ् वा। आढकीनः आढ-किकः आढकमितधान्यस्थापने तदवहारके च पात्रे तत्-पाचके सूदादौ त्रि॰ ठञि स्त्रियां ङीप् इति भेदः।

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आढकः [āḍhakḥ] कम् [kam], कम् A measure of grain, the 4th of a Droṇa = 64 Prasthas = 16 Kuḍavas = (nearly 7 lbs. 11 ozs. avoir.); अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिः कुञ्चयो$ष्टौ तु पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्तितः ॥

की A kind of pulse (Mar. तूर).

A kind of fragrant earth (Mar. गोपीचंदन).

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आढक mn. ( g. अर्धर्चा-दिSee. ; ifc. f( ई). Pa1n2. 4-1 , 22 and v , 1 , 54 Comm. )a measure of grain (= 1/4 द्रोण= 4 प्रस्थs = 16 kudavas = 64 पलs = 256 कर्षs = 4096 माषs ; = nearly 7 lbs. 11 ozs. avoirdupois ; in Bengal = two mans or 164 lbs. avds.)