आप्यायन
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आप्यायनम्, क्ली, (आङ् + प्याय् + ल्युट् ।) तर्पणं । प्रीणनं । तृप्तिः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा महाभारते, -- “पितृप्रसादमिच्छेयं तव चाप्यायनं पुनः” । यथा मनुः, ३ । २१३, ३ । २०३ । “लोकस्याप्यायनेयक्तान् श्राद्धदेवान् द्विजोत्तमान् ।” “देवकार्य्याद्विजातीनां पितृकार्य्यं विशिष्यते । देवं हि पितृकार्य्यस्य पूर्ब्बमाप्यायनं स्मृतं” ॥)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आप्यायन¦ न॰ आ + प्याय--ल्युट्।
१ वृद्धौ,
२ प्रीतौ च। णिच्ल्युट्।
३ तर्पणे प्रीणने
४ वर्द्धने च
“अग्नेः सोमयमाभ्यांच कृत्वाप्यायनमादितः” मनुः। ल्यु।
५ प्रीणनकर्त्तरि त्रि॰।
“पितृप्रसादमिच्छेयं तप आप्यायनं पुनः” भा॰ व॰ प॰
८३ अ॰।
“दैवं हि पितृकार्य्यस्य पूर्व्वमाप्यायनं स्मृतम्” मनुः तन्त्रोक्ते
६ दीक्षणीयमन्त्रसंस्कारभेदे
“मन्त्राणां दश-कथ्यन्ते संस्काराः सिद्धदायिनः। जननं जीवनं पश्चा-त्ताडनं बोधनं तथा। अथाभिषेको विमलीकरणाप्यायनेतथा। तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसंक्रियाः” इतिविभज्य।
“कुशीदकेन मन्त्रेण प्रत्यर्ण्णं प्रोक्षणं मनोः। तेनमन्त्रेण विधिवदेतदाप्यायनं मतम्” शा॰ ति॰ उक्तम्।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आप्यायन¦ n. (-नं)
1. Pleasing, satisfying.
2. Satiety, satisfaction.
3. Ad- vancing.
4. Corpulency, growing or being fat or stout. E. आङ् be- fore स्फाय to increase, ल्युट् aff.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आप्यायन [āpyāyana], a. Causing fulness or stoutness, promoting welfare. -नम्, -ना [प्याय्-ल्युट्]
The act of making full or fat; क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम् Bhāg. 3.26.43.
Satisfying, refreshing, pleasing.
Satisfaction, satiety; देवस्याप्यायना भवति Pt.1. Ms.3.211.
Advancing, promoting.
Corpulency, growing fat or stout.
Anything which causes corpulency or good condition.
A strengthening medicine.
Pouring water on Soma and thus causing it to swell.-Comp. -शील a. satisfying.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आप्यायन/ आ-प्यायन mfn. causing fulness or stoutness Sus3r.
आप्यायन/ आ-प्यायन mfn. increasing welfare , gladdening L.
आप्यायन/ आ-प्यायन n. the act of making full or fat Sus3r.
आप्यायन/ आ-प्यायन n. satiating
आप्यायन/ आ-प्यायन n. satisfying , refreshing , pleasing Mn.
आप्यायन/ आ-प्यायन n. increasing , causing to thrive MBh.
आप्यायन/ आ-प्यायन n. causing to swell (the सोम) S3Br. etc.
आप्यायन/ आ-प्यायन n. satiety , satisfaction
आप्यायन/ आ-प्यायन n. advancing
आप्यायन/ आ-प्यायन n. anything which causes corpulency or good condition
आप्यायन/ आ-प्यायन n. strengthening medicine Sus3r.
आप्यायन/ आ-प्यायन n. corpulency , growing or being fat or stout
आप्यायन/ आ-प्यायन n. gladness L.
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
--a territorial division of शाल्मलिद्वीप. भा. V. २०. 9.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आप्यायन न.
(ओप्यायी ‘प्या’ + ल्युट्) चमसियों (चमसिन् लोगों) द्वारा ‘आप्यायस्व-----’ एवं सन्ते पयांसि ऋचाओं के साथ सोम रस से चमसों (प्यालों) को भरना अथवा फुलाना, वै.श्रौ.सू. 15.33; मा.श्रौ.सू. 2.4.1.44; का.श्रौ.सू. 9.12.3-8; वा.सं. 12.112-113; टहनी के लिए मन्त्र को जपने के साथ अथवा स्पर्श कर अथवा उन पर जल को छिड़ककर सोम की टहनियों को फुलाने का कृत्य, आप.श्रौ.सू. 11.1.8; बौ.श्रौ.सू. 6.19; मन्त्र निमन् स्वर में पढ़े जाते हैं, आश्व.श्रौ.सू. 1.1.2०. यह कृत्य रस निकालने के पूर्व सम्पन्न होता है। अपने-अपने प्यालों में स्थित सोम रस को पीकर चम्मच को पकड़ने वाले ऋत्विज् एक मन्त्र (ऋ.वे. 1.91.16) का उच्चारण करते हुए अपने प्यालों पर इस कृत्य का अनुष्ठान करते हैं, आप.श्रौ.सू. 12.25.24- आपर्क्यपृष्ठ्य आप्यायन 139 27; पशु में भी इसका अनुष्ठान किया जाता है, जिसमें मृत पशु का प्राण अथवा श्वास यजमान-पत्नी अथवा अध्वर्यु, जो इस पर (मृत पशु पर) जल छिड़कता है, के द्वारा फुलाया जाता है (अथवा दृढ किया जाता है), आप.श्रौ.सू. 7.18.6-7; मारी हुई गाय के ज्ञानेन्द्रियों (प्राणों) को शव पर जल छिड़ककर फुलाने अथवा मजबूत बनाने का कृत्य, हि.गृ.सू. 2.15.5 (श्राद्ध); देखें मदन्ती-संज्ञक जल से सोम की टहनियों को मजबूत करना (अथवा बढ़ाना) हि.ध. II.(2) 1147; आप.श्रौ.सू. 11.1.11 की टीका के अनुसार इसका ‘मन्त्रपूर्वक स्पर्श करना’ किन्तु अन्य लोगों के अनुसार ‘जल से तर करना’, वा.सं. 5.7 एवं तै.सं. 1.2.11.1 इस अवसर पर ‘आप्यायताम्’ शब्द को पढ़े जाते हुए समाहित करते हैं; देखें - श्रौ.प.नि. 212.76। आ प्रातराशम् क्रि.वि. सबेरे के भोजन अथवा नाश्ते (कलेवा) तक, कौशि. सू. 141.18।
