आभ्युदयिक
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आभ्युदयिकम्, त्रि, (अभ्युदयः प्रयोजनम् अस्य । अभ्यु- दय् + ठक् ।) अभ्युदयनिमित्तश्राद्धादि । यथा । अथाभ्युदयिकश्राद्धं । तत्र गोभिलः । आभ्युदयिके श्राद्धे युग्मानाशयेत् प्रदक्षिणमुपचारः ऋजवो दर्भाः यवैस्तिलार्थः । सम्पन्नमिति तृप्तिप्रश्नः । दधिवदराक्षतमिश्राः पिण्डाः नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति दैवे वाचयित्वा नान्दीमुखेभ्यः पि- तृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो मातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्यो वृद्धप्रमातामहेभ्यश्च प्रीयन्तां न स्वधाञ्च प्रयुञ्जीत इति । अभ्युदयो विवाहादिस्त- दर्थं श्राद्धं आभ्युदयिकं । आभ्युदयिके अभ्युदय- निमित्तके । अभ्युदयः इष्टलाभः । स च भूत- भविष्यद्भेदेन द्विबिधः । तत्र भूतं पुत्त्रजन्मादि भविष्यत् विवाहादि । एवञ्च श्राद्धविवेकादौ श्राद्धभेदगणने वृद्धिश्राद्धत्वेन कर्म्माङ्गत्वेन च यदुभयत्वमुक्तं तदुभयमेवात्राभ्युदयिकत्वेनोपपन्नं तेनाभिलापे आभ्युदयिकश्राद्धमिति प्रयोज्यं । अत्र यवैस्तिलार्थ इत्यनेन पार्ब्बणश्राद्धप्राप्ततिलस्थाने यवविधानात् आभ्युदयिकस्यापि पार्ब्बणप्रकृतित्वं प्रतीयते । अन्यथा तिलार्थ इत्युपादानं व्यर्थं स्यात् । ततश्च पार्ब्बणप्रकृतिकत्वेन पित्र अयुग्म- ब्राह्मणप्राप्तौ तन्निराशाय पितृपक्षे ब्राह्मणयुग्म- त्वोपदेशः दैवे युग्मत्वस्य पार्ब्बणप्राप्तत्वान्नतदर्थो- पदेशः । “अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणं” । इति याज्ञवल्क्यवचनेन देवकर्म्मानन्तरं पितृ- कर्म्मकरणे प्राप्तवामोपचारनिराशाय प्रदक्षिण- मुपचारः तेन देवपितृकर्म्मकरणाय दक्षिणावर्त्तेन गन्तव्यं । द्विगुणभुग्नत्वनिराशाय ऋजवो दर्भा इति ऋजुत्वोपदेशः । तृप्ताः स्थ इत्यनेन तृप्तिप्रश्ने सम्पन्नमिति प्रष्टव्यं । योग्यत्वात् सुसम्पन्नमिति प्रोक्ते इति वक्ष्यमाणछन्दोगपरिशिष्टवचनाच्च सु- सम्पन्नमित्युत्तरं । एतद्दर्भमयब्राह्मणपक्षेप्यबाधि- तत्वाद्वाच्यं । दधिवदराक्षतमिश्रा इत्यनेन दध्या- दिमिश्रणमावश्यकं । अक्षतो यवः । “अक्षताश्च यवाः प्रोक्ता भृष्टा धाना भवन्ति ते” । इति भट्टनारायणधृतात् । अतएव वक्ष्यमाणछन्दो- गपरिशिष्टवचने अक्षतमनुक्त्वा संयोज्य यवकर्क्क- न्धुदधिभिरिति निःसन्दिग्धमुक्तं । स्वधावाचनप्रश्न- निवृत्तये नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामित्युप- देशः । तत्र स्वधां वाचयिष्ये इति पितृपक्षएव प्रत्रः अतएव तन्निष्टत्तये दैव इति आदौ देवपक्षे नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति प्रश्नः । उत्तरञ्च प्रीयन्तामिति । ततः पितृपक्षे स्वधावाचनस्थानी- यत्वेन वृद्धप्रमातामहेभ्यश्च इति चकारनिर्देशेन च स्वधोच्यतामितिवत् प्रत्येकमेव प्रीयन्तामिति पृच्छेत् प्रत्युत्तरञ्च अस्तु स्वधा इतिवत् तन्त्रेणैव प्रीयन्तामिति । अत्र नान्दीमुखाः पितर इत्यादि नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्य इति निर्देशेन च नान्दी- मुखं पितृगणमिति विष्णुपुराणेन च मातामहे- भ्यश्च तथा नान्दीमुखेभ्य एव च इति व्रह्मपुराणेन च नान्दीमुखपदश्रुतेस्तद्विशेषणविशिष्टस्यैवाभ्यु- दयिके देवतात्वं ततश्चात्रापि प्रीयन्तामितिवन्ना- न्दीमुखेभ्यः पितामहेभ्य इति वाच्यं । न तु नान्दी- मुखविशेषणशून्यं पितामहेभ्यः प्रीयन्तामिति पितृदयितोक्तं युक्तम् । नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्य प्रीयन्तामित्यत्रान्वितस्य नान्दीमुखेभ्य इत्यस्य पितामहेभ्य इत्यादावनन्वयित्वेन प्रागुक्तयुक्त्या प्राप्तस्य नान्दीमुखविशेषणस्य पितामहेभ्य इत्या- दावपि प्राप्तेः । एतेनात्र मैथिलोक्तं तन्त्रता- विधानमपि निरस्तं । पार्ब्बणवत् स्वधाः प्राप्तेः तन्निराशाय न स्वधां प्रयुञ्जीतेति अत्र विशेषादभिलापे मन्त्रे च स्वधापदनिवृत्तिः । अभिलापे नम इति ब्रूयात् । “अमुकामुकगोत्रै- तत् तुभ्यमन्नं स्वधा नमः” । इति ब्रह्मपुराणे श्राद्धे स्वधा नमः पदयोस्त्यागबोधकत्वेन विकल्पाद- त्राभ्युदयिके स्वधानिषेधान्नम एवान्वेति । पितॄ- नप्यत्र देववदित्यनेनापि पार्ब्बणोक्तविश्वदेव- पक्षीयनम एव प्रतीयते न तु मैथिलोक्तं स्वाहेति । श्राद्धे तथा प्रयागे प्रमाणाभावात् । एवमाश्वला- यनगृह्ये यवोसीति मन्त्रे तु पुष्ट्या इति श्रुतेर्मन्त्र- मात्रे स्वधापदस्थाने पुष्टिपदप्रयोगः । इति श्राद्ध- तत्त्वं । अन्यत् नान्दीमुखशब्दे द्रष्टव्यं ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आभ्युदयिक¦ न॰ अभ्युदयः प्रयोजनमस्य ठक्।
२ वृद्धिनिमित्तेश्राद्धभेदे तत्र छन्दोगानामाभ्युयिकश्राद्धविधिर्गोभिल-सूत्रछन्दोगपरिशिष्टयोरुक्तः यथा। गोभिलः।
“अथाभ्युदयिके श्राद्धे युग्भानाशयेत्। प्रदक्षिणमुपचारः ऋजवो दर्भाः यवैस्तिलार्थः सम्पन्न-मिति तृप्तिप्रश्नः दधिबदराक्षतमिश्राः पिण्डाः नान्दी-मुखाः पितरः प्रीयन्तामिति दैवे वाचयित्वा नान्दी-मखेभ्यः पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो माता-महेभ्यः प्रमातामहेभ्यो वृद्धप्रमातामहेभ्यश्च प्रीयन्तां, नखधाञ्च प्रयुञ्जीत” इति।
“आध्युदयिके अभ्युदयनिमि-त्तके अभ्युदय इष्टलाभः विवाहादिः तदर्थं श्राद्धंआभ्युदयिकम्। तच्च भूतभविष्यद्भेदेन द्विविधं तत्र भूतंपुत्रजन्मादि भविष्यद्विवाहादि एवञ्च श्राद्धविवेकादो श्रा-द्धभेदगणने वृद्धिश्राद्धत्वेन कर्म्माङ्गत्वेन च यदुभयत्व-मुक्तं तदुभयमेवाभ्युदयिकत्वेनोपपन्नं तेनाभिलापे आ-भ्युदयिकश्राद्धमिति प्रयोज्यम्। तत्र यवैस्तिलार्थैत्यनेनपार्वणश्राद्धप्राप्ततिलस्थाने यवविधानादाभ्युदयिकस्यापिपार्व्वणप्रकृतिकत्वं प्रतीयते। अन्यथा तिलार्थैत्युपा-दानं व्यर्थं स्यात्। ततश्च पार्वण्णप्रकृतिकत्वेन पितृपक्षेऽ-युग्मब्राह्मणप्राप्तौ तन्निरासाय पितृपक्षे ब्राह्मणयुग्मत्वो-पदेशः। दैवे युग्मत्वस्य पार्व्वणत्वेन प्राप्तत्वान्न तदर्थोपदेशः
“अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणम्” इति याज्ञ-वल्क्यवचनेन देवकर्म्मानन्तरं पितृकर्म्मकरणे प्राप्तवामो-पचारनिरासाय प्रदक्षिणमुपचारस्तेन दैवपितृकर्म्मकर-णाय दक्षिणावर्त्तेन गन्तव्यम्। द्विगुणभुग्नत्वनिरासायऋजवोदर्भा इति ऋजुत्वोपदेशः। तृप्ताः स्थ इत्यनेनतृप्तिप्रश्ने सम्पन्नमिति प्रष्टव्यं योग्यत्वात् सम्पन्नमितिप्राप्ते वक्ष्यमाणच्छन्दोगपरिशिष्टवचनाच्च सुसम्प्रन्नमित्यु-[Page0760-a+ 38] त्तरम्। एतद्दर्भमयब्राह्मपक्षेऽप्यबावितत्वाद्वाच्यम्। दधि-बदराक्षतमिश्राइत्यनेन दध्यादिमिश्रणमावश्यकम्। अक्षतो-यवः
“अक्षताश्च यवाः प्रोक्ता भृष्टा धाना भवन्ति ते” इतिभट्टनारायणधृतकोषात् अतएव वक्ष्यमाणच्छन्दोगपरिशिष्ट-वचनेऽक्षतमनुक्त्वा
“संयोज्य यवकर्कन्धूदधिभिरिति” निः-सन्दिग्धमुक्तम्। स्वधावाचनप्रश्ननिवृत्तये नान्दीमुखाःपितरः प्रीयन्तामित्युपदेशः। तत्र स्वधां वाचयिष्य इतिपितृपक्षएवप्रश्नः। अतएवतन्निवृत्तये दैव इति। देवपक्षेनान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति प्रश्नः। उत्तरञ्चप्रीयन्तामिति। ततः पितृपक्षे स्वधावाचनस्थानीयत्वेनवृद्धप्रमातामहे यश्चेति चकारनिर्द्देशेन च स्वधोच्यतामि-तिवत् प्रत्येकमेव प्रीयन्तामिति पृच्छेत्। प्रत्युत्तरञ्चअस्तु स्वधेति वत् तन्तेणैव प्रीयन्तामिति। अत्र नान्दी-मुखाः पितरैत्यादि नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्यः इति नि-र्देशेन च
“नान्दीमुखं पितृगणमिति” विष्णुपुराणेन च
“मातामहेभ्यश्च तथा नान्दीमुखेभ्य एव चेति” ब्रह्मपुराणेच नान्दीमुखपदश्रुतेस्तद्विशेषणविशिष्टस्यैवाभ्युदयिके देव-त्वात्वं ततश्चात्रापि प्रीयन्तामितिवन्नान्दीमुखेभ्यः प्रपिता-महेभ्य इत्यादि वाच्यम्” श्रा॰ त॰ रघु॰। छन्दोग॰
“कर्मा-दिषु तु सर्वेषु मातरः सगणाधिपाः। पूजनीयाः प्रयत्नेनपूजिताः पूजयन्ति ताः। प्रतिमासु च शुभ्रासु लिखितावा पटादिषु। अपि वाक्षतपुञ्जेषु नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः। कुड्यलग्नां वसोर्धारां सप्त वारान् घृतेन तु। कारयत्पञ्च वारान् वा नातिनीचां नचोच्छ्रितम। आयुष्मा-निति शान्त्यर्थं जत्वा तत्र समाहितः। षड्भ्यः पितृ-भ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत्। वशिष्ठोक्तकिधिः कृत्स्नो-द्रष्टव्योऽत्र निरामिषः। अतःपरं प्रवक्ष्यामि विशेषइह यो भवेत्। प्रातरामन्त्यितान् विप्रान् युग्मानुभय-तस्तथा। उपवेश्य कुशान्दद्यात् ऋजूनेव हि पाणिना” तथा
“निपातोन हि सव्यस्य जानुनो विद्यते क्वचित्। सदा परिचरेद्भक्त्या पितृनप्यत्र दैववत्। पितृभ्य इतिदत्तेषु उपवेश्य कुशेषु तान्। गोत्रनामभिरामन्त्र्य पितॄ-नर्घ्यं प्रदापयेत्। नात्रापसव्यकरणं न पित्र्यं तीर्थमि-ष्यते। पात्राणां पूरणादीनि दैवेनैव तु कारयेत्। ज्येष्ठोत्तरकरान् युग्मान् कराग्राग्रप्रवित्रकान्। कृत्वार्घ्यंसम्प्रदातव्यं नैकैकस्यात्र दीयते। मधुमध्विति यस्तत्रत्रिर्जपोऽशितुमिच्छनाम्। गायत्र्यनन्तरं सोऽत्र मधुमन्त्र-विवर्ज्जितः। नचाश्नत्सु जपेदत्र कदाचित् पितृसंहि-[Page0760-b+ 38] ताम्। अन्यएव जपः कार्य्यः सोमसामादिकः शुभः। प्रकारोऽन्नस्य यस्तत्र तिलवद्यववत्तथा। उच्छिष्टसन्निधौसोऽत्र तृप्तेषु विपरीतकः। सम्पन्नमिति तृप्ताः स्मःप्रश्नस्यानु विधीयते। सुसम्पन्नमितिप्रोक्ते शेवमन्नं निवे-दयेत्। प्रागग्रेष्वथ दर्भेषु आद्यमामन्त्र्य पूर्ववत्। अपःक्षिपेन्मूलदेशेऽवनेनिक्ष्वेति निस्तिलाः। द्वितोयञ्च तृती-यञ्च मध्यदेशाग्रदेशयोः। मातामहप्रभृतींस्तु एतेषामेववामतः। सर्वस्मादन्नमुद्धृत्य व्यञ्जनैरुपसिच्य च। संयोज्ययवकर्कन्धूदधिभिः प्राङ्मुस्वस्थितः। अवनेजनवत् पिण्डान्दत्त्वा विल्वप्रमाणकान्। तत्पात्रक्षालनेनाथ पुनरप्यव-नेजयेत्। उत्तरोत्तरदानेन पिण्डानामुत्तरोत्तरम्। भवे-दधश्चाधरणामधोऽधः श्राद्धकर्म्मसु। तस्मात् श्राद्धेषु सर्वेषुवृद्धिमत्स्वितरेषु च। मूलमध्याग्रदेशेषु ईषत्सक्तांश्च नि-र्वपेत्। गन्धादीन्निः क्षिपेत् तूष्णीं तत आचामयेत् द्विजान्। अन्यत्राप्येषएव स्यात् यवादिरहितो विधिः। दक्षिणा-प्लवने देशे दक्षिणाभिमुखस्य तु। दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु एषो-ऽन्यत्र विधिः स्मृतः। अथाग्रभूमिमासिञ्चेत् सुसुप्रोक्षि-तमस्त्विति। शिवा आपः सन्त्विति च युग्मानेवोदकेन च। सौमनस्यमस्त्विति च पुष्पदानमनन्तरम्। अक्षतञ्चा-रिष्टञ्चास्त्वित्यक्षतानपि दापयेत्। अक्षय्योदकदानन्तुअर्घ्यदानवदिष्यते। षष्ठ्यैव नित्यं तत् कुर्य्यान्न चतुर्थ्या कदा-चन। प्रार्थनासु प्रतिप्रोक्ते सर्वास्वेव द्विजोत्तमैः। पवि-त्रान्तर्हितान् पिण्डान् सिञ्चेदुत्तानपात्रकृत्। युग्मा-नेव स्वस्तिवाच्यानङ्गुष्ठग्रहणं सदा। कृत्वा धूर्य्यस्यविप्रस्य प्रणम्यानुव्रजेत्ततः”। अत्र षड्भ्य इति कीर्त्तनं छन्दोगानां मातृपक्षनिरासार्थम्अन्यवेदिनां तु मातृपक्षाधिक्यमत्रास्ति
“मातृश्राद्धंतु पूर्ब्बं स्यात् पितॄणां तदनन्तरम्। ततो मातामहानाञ्चवृद्धौ वृद्धौ भवेत् तथा” श्रा॰ त॰ शातातपोक्तेः( कुत्र कुत्राभ्युदयिकं कर्त्तव्यं तद्दर्शितं नि॰ सि॰ब्राह्मे
“जन्मन्यथोपनयने विवाहे पुत्रकस्य च। पितॄ-न्नान्दीमुखान्नाम तर्पयेद्विधिपूर्ब्बकम्। वेदव्रतेषु चाधानयज्ञपुंसवनेषु च। नबान्नभोजने स्नाने ऊढायाः प्रथमार्तवे। देवारामतडागादिप्रतिष्ठासूत्सवेषुच। राजाभिषेके बाला-न्नभोजने वृद्धिसंज्ञकान्। वनस्थाद्याश्रमं गच्छन् पूर्ब्बेद्युःस्व-धया पितृन्। पूर्बोक्तविधिना सम्यक् तर्पयेत् कर्मसिद्धये”। विष्णुपुराणे
“यज्ञोद्वाहप्रतिष्ठासु मेखलाबन्धमोक्षयोः। पुत्रजन्मवृषोत्सर्गे वृद्धिश्राद्धं समाचरेत्” बह्वृचकारिका-[Page0761-a+ 38] याम्
“स्यादाभ्युदयिकं श्राद्धं वृद्धियुक्तेषु कर्मसु। पुंसवन-सीमन्तचौलोपनयनेष्विह। विवाहे चानलाधेयप्रभृतिश्रौत-कर्मणि। इदं श्राद्धं प्रकुर्वन्ति द्विजा वृद्धिनिमित्तकम्। अन्यैः षोडशसंस्कारसरण्यादिष्वपीष्यते। वाप्याद्यु द्याप-नादौ तु कुर्युः पूर्त्तनिमित्तकम्” वोपदेवकालादर्शौ
“सोम-न्तव्रतचौलनामकरणान्नप्राशनोपायनस्नानाथानविवाहयज्ञ-तनयोत्पत्तिप्रतिष्ठासु च। पुंसूत्यावसथप्रवेशनसुताद्यास्या-वलोकाश्रमस्वीकारक्षितिपाभिषेकदयिताद्यर्त्तौ च नान्दी-मुखम्” श्राद्धकौमुद्यां निर्णयामृते च मात्स्ये
“अन्नप्राशेच सोमन्ते पुत्रोत्पत्तिनिमित्तके। पुं सवे च निषेके चनववेश्मप्रवेशने। देववृक्षजलादीनां प्रतिष्ठायां विशेषतः। तीर्थयात्रावृषोत्सर्गे वृद्धिश्राद्धं प्रकीर्त्तितम्। तत्र गर्भाधानेआभ्युदयिकं छन्दोगेतरपरं यथोक्तं श्राद्धतत्त्वेछन्दो॰ प॰। वृषोत्सर्गे वृद्धिश्राद्धं काम्य विषयम्। अशौचान्तद्वितीयदिनादिविहिते न वृद्धिश्राद्धमितिभेदः।
“असकृद्यानि कर्म्माणि क्रियेरन् कर्म्मका-रिणा। प्रतिप्रयीगं नैव स्युर्म्मातरः श्राद्धमेव च। आधानेहोमयज्ञे च वैश्वदेवे तथैवच। बलिकर्म्मणि दर्शे च पौर्ण-मासे तथैव च। नवयज्ञे च यज्ञज्ञा वदन्त्येवं मनीषिणः। एकमेव भवेत् श्राद्धमेतेषु न पृथक् पृथक्। नाष्टकासुभवेत् श्राद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्पते। न सोष्यन्तीजात-कर्म्म प्रोषितागतकर्म्मसु। विवाहादिः कर्म्मगणो य उक्तोगर्भाधानं शुश्रम यस्य चान्ते। विवाहादावेकमेवात्रकुर्य्यात् श्राद्धं नादौ कर्म्मणः कर्म्मणः स्यात्। तथागणशःक्रियसाणेषु मातृभ्यः पूजनं सकृत्। सकृदेव भवेत् श्राद्ध-मादौ न पृथगादिषु। यत्र यत्र भवेत् श्राद्धं तत्र तत्रैवमातरः”। इदं चावश्यकम्।
“वृद्धौ न तर्पिताये वैपितरो गृहमेधिभिः। तद्धीनमफलं ज्ञेयमासुरोविधिरेवस” इति शातातपोक्तेः।
“अष्टकामास्याभ्युदयास्तीर्थपात्रोपपत्तयः। पितॄणामतिरेकोऽयं मासिकान्नात्ध्रुवःस्मृत इति देवी॰ पु॰ उक्तेश्च ध्रुव आवश्यक इति श्रा॰ त॰रधु॰। अत्र श्राद्धत्रयमाह शाता॰।
“मातृश्राद्धं तु पूर्ब्बंस्यात् पितॄणां तदनन्तरम् ततो मातामहानाञ्च वृद्धौ श्राद्ध-त्रयं स्मृतम्” तत्कालमाह पृथ्वीचन्द्रोदये गार्ग्यः
“मातृ-श्राद्धं तु पूर्वेद्युः कर्माहनि तु पैतृकम्। मातामहंचोत्तरेद्युर्वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम्”। अत्राप्यशक्तौ स एव
“पृथक्दिनेष्वशक्तश्चेदेकस्मिन् पूर्ववासरे। श्राद्धत्रयप्रकुर्व्वीत वैश्वदेवं तु तान्त्रिकमिति” वृद्धमनुरपि
“अला-[Page0761-b+ 38] भेऽभिन्नकालानां नान्दीश्राद्ध्वत्रयं बुधः पूर्वेद्युर्वै प्रकुर्व्वीत पूर्वाह्णे मातृपूर्वकम्” अत्र
“महत्सु पूर्वेद्युस्तद-हरल्पेष्विति” गृह्यपरिशिष्टव्यवस्था ज्ञेया। कर्म्मदिवस एवेतिगौडाचारः। तच्च प्रातरेव।
“पार्वणञ्चापरह्णे तुप्रातर्वृद्धिनिमित्तकमिति” निर्ण्ण॰ सि॰ शातातपोक्तेः। अत्र प्रातःशब्दः सार्द्ध्यहरपरः
“प्रहरोऽप्यर्धसंयुक्तःप्रातरित्यभिधीत इति” गार्ग्योक्तेरिति पृथ्वीचन्द्रोदयः।
“आवर्त्तनसमीपे वेवा, इक्तेः मध्याह्नावधिरिति” गौडाः। इदं च पुत्रजन्मातिरिक्तविषयम् तदाहात्रिः
“पूर्व्वाह्णेवैश्ववद्वृद्धिर्विना जन्मनिमित्तकम्। पुत्रजन्मनि कुर्वीतश्राद्धंतात्कालिकं बुध इति” एतदनियतनिमित्तपरम्
“निय-तेषु निमित्तेषु प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम्। तेषामनियतत्वेतु तदानन्तर्यमिष्यत” इति लोगाक्षिस्मृतेः। आधानाङ्गंनान्दीश्राद्धं त्वपराह्णे एव
“आमश्राद्धं तु पूर्व्वाह्णेसिद्धान्नेन तु मध्यतः। पार्वणं चापराह्णे तु वृद्धिश्राद्धंतथाग्निकमिति” निर्णयामृते गालवोक्तेः
“नान्दीमुखा-दयः प्रातराग्निकं त्वपराह्णत” इति विष्णूक्तेश्च। इदं च मातृपितृमातामहादिक्रमेण छन्दोगेतरैःनवदैवत्यं कार्य्यम् तत्र मातामहादयस्तु सपत्नीकाः
“मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहानां सपत्नीकानामिति” पृथ्वीचन्द्रोदये गद्यरूपेण गारुडवाक्यात्। हेमाद्रौ शङ्खः
“नान्दीमुखे सत्यवसू संकीर्त्यौ वैश्वदेविके”। वृद्धपराशरः
“नान्दीखेभ्योदेवेम्यः प्रदक्षिणकुशासनम्। पितृभ्यस्त-न्मुखेभ्यश्च प्रदक्षिणमिति स्मृतिः”। श्राद्धे मालादाननिषेधेऽपि वृद्धौ मालाविशेषदानं विहितम्।
“मालत्याःशतपत्राया मल्लिकाकुब्जयोरपि। केतक्याः पाठलाया वादेया माला न लोहिता” कू॰ पु॰ उक्तेः।
“कुशस्थाने चदूर्वाःस्युर्मङ्गलस्याभिवृद्धय” इति हेमा॰ ब्रह्मा॰ पु॰
“ऋजवोदर्भा इति प्रागुक्तं वाक्यं तु छन्दोगविषयम्। अत्राधिकारी निरूप्यते।
“जातस्य जातकर्माणि क्रिया-काण्डमशेषतः। पिता पुत्रस्य कुर्व्वीत श्राद्धं चाभ्युदया-त्मकम्” विष्णु॰ पु॰।
“स्वपितृभ्यः पिता दद्यात् सुतसं-स्कारकर्मसु। पिण्डानोद्वहनात् तेषां तदभावेऽपि तत्-क्रमात्” छन्दोग॰।
“जीवत्पितृकस्याप्यत्राधिकारः। अनग्निकोऽपि कुव्वींत जन्मादौ वृद्धिकर्मणि। येभ्य एवपिता दद्यात् तानेवोद्दिश्य तर्पयेदिति” हारीतोक्तेः
“उद्वाहेपुत्रजनने पुत्रेष्ट्यां सौमिके मखे। तीर्थे ब्राह्मण आयातेषडेते जीवतः पितुः। मैत्रायणपरिशिष्टम्
“जीवतः जीवन्तं[Page0762-a+ 38] पितरममादृत्य उल्लङ्घ्येत्यर्थः। प्रथमविवाहे एव पितुरधि-कारः द्वितीये तु स्वस्यैवेति भेदः।
“नान्दीश्राद्धं पिता कुर्य्यात्आद्ये पाणिग्रहे बुध!। अत ऊर्द्धं प्रकुर्व्वीत स्वयमेव तुनान्दिकम्” नि॰ सि॰ धृतस्मृतेः। छन्दोग॰ वाक्ये तदभावेतस्य पितुरभावे तत्क्रमात्
“असंस्कृतास्तु संस्कार्य्या भ्रातृभिःपूर्व्वसंस्कृतैरिति” या॰ यः कर्त्तृक्रमः तेन क्रमेण ज्येष्ठभ्राता-दद्यात् इति पृथ्वीचन्द्रोदयः। हेमाद्रिस्तु पितुरभावे यःपितृव्यमातुलादिः संस्कुर्य्यात् स तत्क्रमात् संस्कार्य्यपितृक्रमात् न तु स्वपितृभ्य इति व्याचख्यौ। तेन अमु-कस्येति संस्कार्य्यनामाभिधाय पितुरिति प्रयोज्यमेवमेव रघुनन्दनादयः।
“वृद्धौ तीर्थे च संन्यस्ते ताते चपतिते सति। येभ्य एव पिता दद्यात् तेभ्यो दद्यात् स्वयंसुतः। कात्या॰ स्मृतेः जीवत्पितृकस्य तीर्थादौ विशेषःपितरि संन्यस्ते प्रोषिते पतिते वा यदाऽन्यस्तत्पुत्रं धर्म्म-बुद्ध्या संस्कुर्य्यात् तदा संस्कार्य्यपितुः पित्रादिभ्यो दद्यात्न संस्कार्य्यपित्रादिभ्यः निर्ण्ण॰ सि॰। एवं जीवन्मा-तृकेणापि मातरमतिक्रम्य पितामह्यादीनां तिसृणाम्श्राद्धं छन्दोगेतरेण करणीयमिति
“योयो जीवतितमति दद्यादिति” स्मृतौ पुंस्त्वस्याविवक्षितत्वात्। पित्रादित्रिकस्य जीवने तु तद्वर्गश्राद्धनिवृत्तिः किन्तु जीव-द्भिरेव तैः तच्छाद्धं भोज्यं
“पितामहो वा तत्श्राद्धं स्वयंभुञ्जीतेति” मनुवचनात्। एवं सात्रादित्रयेऽपि बोध्यम् तेनजीवद्वर्गपरित्यागेनेतरवर्गश्राद्धं करणीयम्
“यदि जीवतिवर्गस्तु तं वगं तु परित्यजेत्” नि॰ सि॰ वचनात्।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आभ्युदयिक¦ mfn. (-कः-की-कं)
1. Relating to prosperity, &c.
2. High, exalted.
3. Important. n. (-कं) A Sraddha or offering to ancestors [Page095-b+ 60] on occasions of rejoicing. E. अभ्युदय elevation, prosperity, ठक् affix.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आभ्युदयिक [ābhyudayika], a. (-की f.) [अभ्युदय-ठक्]
Tending to good, granting prosperity; अनाभ्युदयिकं श्रमणकदर्शनम् Mk.8.
Relating to the rise or beginning of anything; सुख˚ Ms.12.88.
High, exalted, important. -कम् A Śrāddha or offering to ancestors; an occasion of rejoicing.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आभ्युदयिक mfn. (fr. अभ्य्-उदय) , connected with the beginning or rising of anything Mn.
आभ्युदयिक mfn. relating to or granting prosperity Mr2icch. Uttarar. etc.
आभ्युदयिक n. N. of a श्राद्धor offering to ancestors on occasions of rejoicing A1s3vS3r. Gaut. Gobh. etc.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आभ्युदयिक न.
(अभ्युदय + ठक्) समृद्धि (मङ्गल) की प्राप्ति को उद्दिष्ट कर पूर्वजों (पितरों) के लिए श्राद्ध का आ प्रातराशम् आभ्युदयिक 140 कृत्य, शां.गृ.सू. 4.4.1 इन कृत्यों का अनुष्ठान पुत्र-जन्म, पुत्र अथवा पुत्री के विवाह, चूडाकरण, नामकरण आदि जैसे अवसरों पर किया जाता है।