आरालिक
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आरालिकः, त्रि, (अरालं कुटिलं चरति इति ठक् ।) सूपकारः । पाचकः । इत्यमरः ॥
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आरालिक वि।
पाककर्ता
समानार्थक:सूपकार,बल्लव,आरालिक,आन्धसिक,सूदा,औदनिक,गुण
2।9।28।1।1
आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः। आपूपिकः कान्दविको भक्ष्यकार इमे त्रिषु॥
स्वामी : महानसाधिकारी
वृत्ति : पचनम्
: महानसाधिकारी
पदार्थ-विभागः : वृत्तिः, द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, मनुष्यः
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आरालिक¦ त्रि॰ अरालं कुटिलं चरति ठक्।
१ पाचके
२ कुटिलचारिणि च। धनलोभेन परप्रेरितोहि पाचको-विषादिसंसृष्टं पचतीति तस्य कुटिलचारित्वम्। अतो-राज्ञा यथाभूता पाचकानियोज्यास्तद्दर्शितम् सुश्रुतेयथा
“रिपवो विक्रमाक्रान्ता ये च स्वेऽकृत्यतां गताः। सिसृक्षवः क्रोधविषं विवरं प्राप्य तादृशम्। विषैर्निह-न्युर्निपुणं नृपतिं दुष्टचेतसः। स्त्रियो वा विविधान्योगान् कदाचित्सुभगेच्छया। विषकन्योपयोगाद्वाक्षणाज्जह्यादसून्नरः। तस्माद्वैद्येन सततं विषाद्रक्ष्योनराधिपः। यस्माच्च चेतोऽनित्यत्वमश्ववत् प्रथितं नृणाम्। न विश्वस्यात्ततो राजा कदाचिदपि कस्यचित्। कुलीनंधार्म्मिकं स्निग्धं सुभृतं सततोत्थितम्। अलुब्धमशठंभक्तं कृतज्ञं प्रियदर्शनम्। क्रोधपारुष्यमात्सर्य्य मदालस्य-विवर्जितम्। जितेन्द्रियं क्षमावन्तं शुचिं शीलदयान्वितम्। मेधाविनमसंश्रान्तमनुरक्तं हितैषिणम्। पटुं प्रगल्भंनिपुणं दक्षं मायाविवर्ज्जितम्। पूर्ब्बोक्तैश्च गुणैर्युक्तं नित्यंसन्निहितागदम्। महानसे प्रयुञ्जीत वैद्यं तद्विद्यपूजि-तम्। प्रसन्नदिग्देशकृतं शुचिभाण्डं महच्छुचि। सजा-लकं गवाक्षाद्यमात्मवर्गनिषेवितम्। विकक्षसृष्टसंसृष्टंसवितानं कृतार्च्चनम्। परीक्षितस्त्रीपुरुषं भवेच्चापिमहातसम्। तत्राध्यक्षं नियुञ्चीत प्रायोवैद्यगुणान्वितम्। शुचयो दक्षिणा दक्षा विनीताः प्रियदर्शनाः। संविभक्ताःसुमनसो नीचकेशनखाः स्यिराः। स्नाता दृढं संयमिनःकृतोष्णीषाः सुसंयताः। तस्य चाज्ञाविधेयाः स्युर्विविधाःपरिकर्म्मिणः। आहारस्थितयश्चापि भवन्ति प्राणिनोयतः। तस्मान्महानसे वैद्यः प्रमादरहितो भवेत्। माहानसिकवोढारः सौपौदनिकपौपिकाः। भवेयुर्वैद्यव-शगा ये चाप्यन्ये तु केचन। इङ्गितज्ञो मनुष्याणां[Page0803-a+ 38] वाक्चेष्टामुखवैकृतैः। विद्याद्विषस्य दातारमेभिर्लिङ्गैश्च बुद्धि-मान्। न ददात्युत्तरं पृष्टो विवक्षन् मोहमेति च। अपार्थं बहु सङ्कीर्णं भाषते चापि मूढवत्। स्फोटयत्य-ङ्कुलीर्भूमिमकस्माद्विलिखेद्वसेत्। वेपथुर्जायते तस्य त्रस्त-श्चान्योऽन्यमीक्षते। क्षामो विवर्णवक्त्रश्च नखैः किञ्चि-च्छिनत्त्यपि। आलभेतासकृद्दीनः करेण च शिरोरुहान्। निर्यियासुरपद्वारैर्वीक्षते च पुनः पुनः। वर्त्तते विपरीत-स्तु विषदाता विचेतनः। केचिद्भयात् पार्थिवस्य त्वरितावा तदाज्ञया। असतीमपि सन्तीऽपि चेष्टां कुर्व्वन्तिमानवाः। तस्मात् परीक्षणं कार्य्यं भृत्यानामादितोनृपैः। अन्ने पाने दन्तकाष्ठे तथाभ्यङ्गेऽवलेखने। उत्सा-दने कषाये च परिषेकेऽनुलेपने। स्रक्षु वस्त्रेषु शय्यासुकवचाभरणेषु च। पादुकापादपीठेषु पृष्ठेषु गजवाजिनाम्। विषजुष्टेषु चान्येषु नस्यधूमाञ्जनादिषु। लक्षणानि प्रव-क्ष्यामि चिकित्सामप्यनन्तरम्। नृपभक्ताद्घलिं न्यस्तं सविषंभक्षयन्ति ये। तत्रैव ते विनश्यन्ति मक्षिकावायसादयः। हुतभुक्तेन चान्नेन भृशं चटचटायते। मयूरकण्ठ-प्रतिमो जायते चापि दुःसहः। भिन्नार्च्चिस्तीक्ष्णधूमश्चन चिराच्चोपशाम्यति। चकोरस्याक्षिवैराग्यं जायतेक्षिप्रमेव तु। दृष्ट्वान्नं विषसंसृष्टं म्रियन्ते जीवजीवकाः। कोकिलः स्वरवैकृत्यं क्रौञ्चस्तु मदमृच्छति। हृष्येन्मयूर-उद्विग्नः क्रोशतः शुकसारिके। हंसः क्षेडति चात्यर्थंभृङ्गराजस्तु कूजति। पृषतो विसृजत्यश्रु विष्ठां मुञ्चतिमर्क्वटः। सन्निकृष्टांस्ततः कुर्य्याद्राज्ञस्तान् मृगपक्षिणः”।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आरालिक¦ mf. (-कः-की) A cook. E. अराल crooked, ठक् affix; always bend- ing over the dishes, &c.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आरालिकः [ārālikḥ], [अरालं कुटिलं चरति ठक्] 'One who deals crookedly', a cook; (धनलोभेन परप्रोत्साहितः पाचको विषादि- संसृष्टं पचतीति तस्य तथात्वम्) Kau. A.1.12.; आरालिको गोवि- कर्ता सूपकर्ता नियोधकः Mb.4.2.9. (आरालिको$न्नपाकी स्यात् सूपकर्ता नियोधकः Mb.4.2.9. (आरालिको$न्नपाकी स्यात् सूपकर्ता तु शाककृत् । तैलान्नं पचते यस्तु गोविकर्ता स उच्यते ॥
A controller of wild elephants; Mb.4.2.9; (अराल मत्त- गजास्तैः सह क्रीडति तान् जयति वा आरालिकः).
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
आरालिक m. (fr. अराल, " crooked , deceitful " T. ), a cook MBh. xv , 19.
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
ĀRĀLIKA : A mahout who could control elephants that had gone mad temporarily. (Śloka 9, Chapter 2, Virāṭa Parva, M.B.).
_______________________________
*1st word in right half of page 90 (+offset) in original book.