आर्त्तव

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आर्त्तवम्, क्ली, (ऋतुरस्य प्राप्तः, अण् यद्वा ऋतुरेव । प्रज्ञादिभ्यश्चेत्यण् ।) स्त्रीरजः । इत्यमरः ॥ पुष्पं । इति मेदिनी ॥ (यथा मनुः, ३ । ४८ । “तस्मात् युग्मासु पुत्त्रार्थी संविशेदार्त्तवे स्त्रियं” । “नोपगच्छेत् प्रमत्तोऽपि स्त्रियमार्त्तवदर्शने” ॥ अथार्त्तवस्य स्वरूपमाह । स्त्रीणां रस एव मासेनार्त्तवं भवतीत्थुक्त्वा पुन- राह शुश्रुत एव । “मासेनोपचितं काले धमनीभ्यस्तदार्त्तवं । ईषद्विवर्णकृष्णञ्च वायुर्योनिमुखं नयेत्” ॥ गर्भग्रहणयोग्यस्यार्त्तवस्य लक्षणमाह । “शशासृक्प्रतिमं यच्च यद्वा लाक्षारसोपमं । तदार्त्तवं प्रशंसन्ति यद्वासो न विरञ्जयेत्” ॥ आर्त्तवस्य वर्णद्वयाभिधानं । वातादिप्रकृतिभेदेन वर्णभेदात् । यद्वासो न विरञ्जयेत् । यद्वासो लग्नं प्रक्षालितं तद्वासस्त्यजति न तु विकृतरक्तं कुर्य्यात्” । इति भावप्रकाशः ॥ “मासान्निष्पिच्छदाहार्त्ति पञ्चरात्रानुबन्धि च । नैवातिबहुलात्यल्पमार्त्तवं शुद्धमादिशेत् ॥ गुञ्जाफलसवर्णञ्च पद्मालक्तकसन्निभं । इन्द्रगोपकसङ्काशमार्त्तवं शुद्धमेव तत्” ॥ इति चरकः, -- “शशासृक्प्रतिमं यत्तु यद्वा लाक्षारसोपमं । तदार्त्तवं प्रशंसन्ति यद्वासो न विरञ्जयेत् ॥ विधिमुत्तरवस्त्यन्तं कुर्य्यादार्त्तवशुद्धये ॥ स्त्रीणां स्नेहादियुक्तानां चतसृष्वार्त्तवादिषु । कुर्य्यात् कल्कान् पिचूंश्चापि पथ्यान्याचमनानि च ॥ ग्रन्थिभूते पिबेत् पाठां भूषणं वृक्षकाणि च । दुर्गन्धे पूयसङ्काशे मज्जतुल्ये तथार्त्तवे ॥ पिबेद्भद्रश्रियः क्वाथञ्चन्दनक्वाथमेव च” । “आर्त्तवं शोणितन्त्वाग्नेयमग्नीषोमीयत्वाद्गर्भस्य पाञ्चभौतिकञ्चापरजीवरक्तमाहुराचार्य्याः” ॥ “एवं मासेन रसः शुक्रीभवति स्त्रीणाञ्चार्त्तव- मिति” ॥ इति शुश्रुतः ॥)

आर्त्तवः त्रि, (ऋतुः प्राप्तोऽस्य । अण् ।) ऋतूद्भवः । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ ॥ यथा रामायणे, “आर्त्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च” रघौ ८ । ३६ । “अभिभूय विभूतिमार्त्तवीं मधुगन्धातिशयेन वीरुधाम्” ।)

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आर्त्तव¦ त्रि॰ ऋतुरस्य प्राप्तः अण्। ऋतुभवे

१ पुष्पादौ
“आर्त-वान्युपभुञ्जना पुष्पाणि च फलानि च” रामा॰
“स्वयमङ्गेषुममेदमार्त्तवम्” कुमा॰ स्त्रियां ङीप्।
“अभिभूय विभूति-मार्त्तवीम्” रघुः। ऋतुर्मासद्वयात्मकः हेमन्तादिः कालः
“ऋतुः स्वाभाविकः स्त्रीणां रात्रयः षोडश स्मृताः” इतिमनूक्तः स्त्रीणां मध्यस्थशोणितदर्शनयोग्यः षोडशरात्रिकः कालश्च। स कालोयस्य प्राप्तः तादृशे स्त्रीणां

२ रजसि च।
“नोपगच्छेत् प्रमत्तोऽपि स्त्रियमार्त्तवदर्शने”। तस्मात् युग्मासु पुत्रार्थी संविशेदार्त्तवे स्त्रियम्” मनुः। स्त्रीणामार्त्तवं (शोणितविशेषः) पुंसः शुक्रमिव मासेन रसपाकेन जायते यथोक्तं सुश्रुते।
“एवं मासेन रसः शुक्री-भवति स्त्रीणामार्त्तवम्”। यथा च रसस्य पाकस्तयाऽसृक्-शब्दे

४६

२ पृष्ठे उक्तम्। बाल्येतस्य सत्त्वेऽपि बालस्य शुक्रप्रा-दुर्भावाभाववत् न तस्यामवस्थायामभिव्यक्तिर्यथोक्तं सुश्रुते
“यथा हि पुष्पमुकुलस्थोगन्धोन शक्यमिहास्तीति वक्तुं नैवनास्तीत्यथवास्ति सतां भावानामभिव्यक्तिरिति कृत्वा केवलंसौक्ष्म्यान्नाभिव्यज्यते स एव गन्धो विवृतपत्रकेशरैःकालान्तरेणाभिव्यक्तिं गच्छत्येवं बालानामपि वयःपरि-णामात् शुक्रप्रादुर्भावो भवति रोमराज्यादयोऽथार्त्तवाद-यश्च विशेषा नारीणां रजसि चोपचीयमाने शनैः शनैःस्तनगर्भाशययोन्यभिवृद्धिः”(
“तदभिव्यक्तिकालादिकं तद्दर्शने दम्पत्योरितिकर्त्तव्य-तासहितम्” भाव॰ प्र॰ दर्शितं यथा। (
“द्वादशाद्वत्सरादूर्द्ध्वमापञ्चाशत्समं स्त्रियः। मासि मासिभगद्वारा प्रकृत्यैवार्त्तवं स्रवेत्। आर्त्तवस्रावदिवसादृतुंषोडश रात्रयः। गर्भग्रहणयोग्यस्तु सएव समयःस्मृतः। सर्वेषामेव वर्णानां स्त्रीणां सर्वादिसंमतः”। स एवपूर्ब्बोक्तः समयः। ग्रन्थान्तरे वर्णभेदात् विशेषः। तद्यथा
“स्ना-दिवसादूर्द्ध्वं द्वादशरात्रावधिर्ब्राह्मण्याः दशरात्रावधिःक्षत्रियायाः। अष्टरात्रावधिर्वैश्यायाः षड्रात्रावधिः शुद्रायाःगर्भधारणशक्ति”। अथ स्त्रीणां नियममाह
“आर्त्तवस्रावदिवसात् त्र्यह सा ब्रह्मचारिणी। शयीत दर्भशय्यायांपश्येदपि पतिं न च। करे शरावे पर्णे वा हविष्यं त्र्यह-[Page0808-b+ 38] माचरेत्। अस्रुपातं नखच्छेदमभ्यङ्गमनुलेपनम्। नेत्र-योरञ्जनं स्नानं दिवास्वापं प्रधावनम्। अत्युच्चशब्दश्रवणंहसनं बहुभाषणम्। आयासं भूमिस्वननं प्रवातं चविवर्जयेत्। एतस्यानियमाकरणे दोषमाह।
“अज्ञानाद्वाप्रमादाद्वा लौल्याद्वा दैवतश्च वा। सा चेत् कुर्य्यान्निषि-द्वानि गर्भोदोषांस्तदाप्नुयात्। एतस्यारोदनाद्गर्भो भवेद्वि-कृतलोचनः। नखच्छेदेन कुनखी कुष्ठी त्वभ्यङ्गतो भवेत्। अनुलेपात्तथास्नानाद्दुःखशीलोऽञ्जनाददृक्। स्वापशीलोदिवास्वापात् चञ्चलःस्यात्प्रधावनात्। अत्युच्चशब्दश्रवणा-द्वधिरः खलु जायते। तालुदन्तौष्ठजिह्वासु श्यावो हस-नतो भवेत्। प्रलापी भूरिकथनादुन्मत्तस्तु परिश्रमात्। खलतिर्भूमिखननादुन्मत्तो वातसेवनात्। अथ रजस्वला-कृत्यम्
“ततश्चतुर्थे दिवसे स्नाता सद्वसनादिभिः। भूषितासुमनाःपश्येद्भर्त्तारं समलङ्कृतम्। पूर्व्वं पश्येदृतुस्नाता यादृशंनरमङ्गना। तादृशं जनयेतपुत्रं ततः पश्येत्पतिं प्रियम्। प्रियमिति भर्त्तर्य्यनासन्ने पुत्रादिकमपि पश्येत्। चतुर्थ-दिवसेऽपि रजोनिवृत्तौ स्त्री पत्या सङ्गच्छेत न तु रजो-ऽनुवृत्तौ यत आह।
“प्रवहत्सलिले क्षिप्तं द्रव्यं गच्छ-त्यधो यथा। तथा वहति रक्ते तु क्षिप्तं वीर्य्यमधोव्रजेत्। अथ भर्तृकृत्यम्। अथ गर्भाधाने निषिद्धं विहितञ्च कालंतयोः फलञ्चाह।
“आयुःक्षयभयाद्भर्त्ता प्रथमे दिवसेतथा। द्वितीयेऽपि दिने भर्त्ता त्यजेदृतुमतीं स्त्रियम्। तत्रयश्चाहितो गर्भो जायमानो न जीवति। आहितो य-स्तृतीयेऽह्नि स्वल्पायुर्विकलाङ्गकः। अतश्चतुर्थी षष्ठीस्यादष्टमी दशमी तथा। द्वादशी चापि या रात्रिस्तस्यां तांविधिना भजेत्। विधिना गर्भाधानविधिना। अत्रो-त्तरोत्तरं विद्यादायुदारोग्यमेव च। प्रजाः सौभाग्यमै-श्वर्य्यं बलं चाभिगमात् फलम्। युग्मायुग्मरात्रीणां फल-माह।
“युग्मासु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु”। तत्र दम्पत्योः संभोगे यादृक् पुमान् युक्तस्तादृगुच्यते
“स्नात-श्चन्दनलिप्ताङ्गः सुगन्धसुमनोऽञ्चितः। भुक्तवृष्यःसुवसनःसुवेषः समलङ्कृतः। ताम्बूलवदनस्तस्यामनुरक्तोऽधिकस्मरः,। पुत्रार्थी पुरुषो नारीमुपेयाच्छयने शुभे”। तत्रायोग्यंपुरुषमाह
“अत्याशितोऽधृतिः क्षुद्वान् सव्यथाङ्गः पिपा-सितः। बालो वृद्धोऽन्यवेगार्त्तस्त्यजेद्रोगी च मैथुनम्। तत्रस्त्री यादृशी योग्या तादृश्युच्यते।
“पुरुषस्य गुणैर्युक्ताविहितन्यूनभोजना। नारी ऋतुमती पुंसा सङ्गच्छेतसुतार्थिनी। तत्रायोग्यां स्त्रियमाह।
“रजस्वला व्याथि-[Page0809-a+ 38] मती विशेषाद्योनिरोगिणी। वयोऽधिका च निष्कामामलिना गर्भिणी तथा। एतासां सङ्गमात् पुंसांवैगुण्यानिभवन्ति हि” तत्र रजस्वला दिनत्रयं यावदृतौ निषिद्धा यतउक्तम्।
“प्रथमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी। तृतीये रजकी पुंसा यथा वर्ज्या तथाङ्गना। व्याधिमतीवज्या तत्र स्त्रीणां व्याधयः। प्रदरादयः तद्युक्ता निषिद्धातत्रापि विशेषाद्योनिरोगिणी” भावप्रकाशः। आर्त्तवदोषाश्च सचित्साः सुश्रुते दर्शिता यथा।
“आर्त्तवमपि त्रिभिर्दोषैः शोण्णितचतुर्थैः पृथग्द्वन्द्वैः समस्तै-र्वोपसृष्टमवीजं भवति तदपि दोषवर्णवेदनादिभिर्विज्ञेयम्। तेषु कुणपग्रन्थिपूतिपूयक्षीणमूत्रपुरीषप्रकाशमसाध्यं साध्य-मन्यद्भवति। भवन्ति चात्र। तेष्वाद्यान् शुक्रदोषांस्त्रीन्स्नेहस्वेदादिभिर्जयेत्। क्रियाविशेषैर्मतिमांस्तथा चोत्तरव-स्तिभिः। पाययेत नरं सर्पिर्भिषक् कुणपरेतसि। धातकी-पुष्पखटिरदाडिमार्जुनसाधितम्। पाययेदथ वा सर्पिःशालसारादिसाधितम्। ग्रन्थिभूते शठीसिद्धं पालाशे वापिभस्मनि। परूषकवटादिभ्यां पूयप्रख्ये च साधितम्। प्रा-गुक्तं वक्ष्यते यच्च तत् कार्य्यं क्षीणरेतसि। विट्प्रभे पाय-येत् सिद्धं चित्रकोशीरहिङ्गुभिः। स्निग्धं वान्तं विरिक्तञ्चनिरूढमनुवासितम्। योजयेच्छुक्रदोषार्त्तं सम्यगुत्तरव-स्तिना। विधिमुत्तरवस्त्यन्तं कुर्य्यादार्त्तवशुद्धये। स्त्रीणांस्नेहादियुक्तानां चतसृष्वार्त्तवार्त्तिषु। कुर्य्यात् कल्कान्पिचूश्चापि पथ्यान्याचमनानि च। ग्रन्थिभूते पिबेत् पाठांत्र्यूषणं वृक्षकाणि च। दुर्गन्धे पूयसङ्काशे मज्जतुल्ये तथा-र्त्तवे। पिबेद्भद्रश्रियः क्वाथञ्चन्दनक्वाथमेव च। शुक्र-दोषहराणाञ्च यथास्वमवचारणम्। दोषाणां शुद्धिकरणंशेषास्वप्यार्त्तवार्त्तिषु। अन्नं शालियवं मद्यं हितंमांसञ्चपित्तलम्। स्फटिकाभं द्रवं स्निग्धं मधुरं मधुगन्धिच। शुक्रमिच्छन्ति केचित्तु तैलक्षौद्रनिभन्तथा। शशासृक्-प्रतिमं यत्तु यद्वा लाक्षारसोपमम्। तदार्त्तवं प्रशंसन्तियद्वासो न विरञ्जयेत्। तदेवातिप्रसङ्गेन प्रवृत्तमनृतावपि। असृग्दरं विजानीयादतोऽन्यद्रक्तलक्षणात्। असृग्दरोभवेत् सर्वः साङ्गमर्द्दः सवेदनः। तस्यातिवृत्तौ दौर्बल्यंभ्रमो मूर्च्छा तमस्तृषा। दाहः प्रलापः पाण्डुत्वं तन्द्रारोगाश्च वातजाः। तरुण्या हितसेविन्यास्तदल्पोपद्रवंभिषक्। रक्तपित्तविधानेन यथावत्समुपाचरेत्। दौषैरावृत-मार्गत्वादार्त्तवं नश्यति स्त्रियाः। तत्र मत्स्यकुलत्थाम्ल-तिलमाषसुरा हिताः। पाने मूत्र{??}श्विच्च दधि शुक्तञ्च[Page0809-b+ 38] भोजने। क्षीणं प्रागीरितं रक्तं सलक्षणचिकित्सितम्। तथाप्यत्र विधातव्यं विधानं नष्टरक्तवत्”। इत्यं दोषापसारणेन शुद्धे आर्त्तवे भोजनादिनियमवत्यांदिवसविशेषे स्त्रिया सह संवेशादि कर्त्तव्यं यथोक्तं सुश्रुते। एवमदुष्टशुक्रः शुद्धार्त्तवा ऋतौ प्रथमदितसात्प्रभृति ब्रह्म-चारिणी दिवास्वप्नाञ्जनाश्रुपातस्नानानुलेपनाभ्यङ्गनखच्छे-दनप्रधावनहसनकथनातिशब्दश्रवणाबलेखनानिलायासान्परिहरेत्। किङ्कारणम्--दिवा स्वपन्त्याः स्वापशीलोऽ-ञ्जनादन्धो रोदनाद्विकृतदृष्टिः। स्नानानुलेपनाद्दुःखशील-स्तैलाभ्यङ्गात् कुष्ठी नखापकर्त्तनात् कुनखी प्रधावनाच्च-ञ्चलो हसनाच्छ्यावदन्तौष्ठतालुजिह्वः प्रलापी चाति-कथनादतिशब्दश्रवणाद्बधिरोऽवलेखनात् खलति र्मारु-तायाससेवनादुन्मत्तो गर्भो भवतीत्येवमेतान् परिहरेत्। दर्भसंस्तरशायिनीं करतलशरावपर्ण्णान्यतमभोजिनीं हंविष्यंत्र्यहञ्च भर्त्तुः संरक्षेत्। ततः शुद्धस्नातां चतुर्थे ऽहन्यह-तवाससमलङ्कृतां कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनां भर्त्तारं दर्शयेत्। तत् कस्य हेतोः?। पूर्ब्बं पश्येदृतुस्नाता यादृशं नर-मङ्गना। तादृशं जनयेत् पुत्त्रं भर्त्तारं दर्शयेदतः। ततो विधानं पुत्त्रीयमुपाध्यायः समाचरेत्। कर्मान्तेच क्रमं ह्येनमारभेत विचक्षणः। ततोऽपराह्णे पुमान्मासं ब्रह्मचारी सर्पिः स्निग्धः सर्पिः क्षोराम्यांशाल्योदनं भुक्त्वा मासं ब्रह्माचारिणीं तैलस्निग्धां तैलमा-षोत्तराहारां नारीमुपेयाद्रात्रौ सामादिभिरभिविश्वास्यविकल्प्यैवंञ्चतुर्थ्यां षष्ठ्यामष्टम्यां दशम्यां चोपेयादिति पुत्र-कामः। एषूत्तरोत्तरं विद्यादायुरारोग्यमेव च। प्रजासौ-भाग्यमैश्वर्य्यं बलञ्च दिवसेषु वै। अतः परं पञ्चम्यांसप्तम्यां नवम्यामेकादश्याञ्च स्त्रीकामः। त्रयोदशीप्रभृतयोनिन्द्याः। तत्र प्रथमे दिवसे ऋतुमत्यां मैथुनगमनमनायुष्यंपुंसां भवति। यश्च तत्राधीयते गर्भः स प्रसवमानो विमु-च्यते। द्वितीयेऽप्येवंसूतिकागृहे वा तृतीयेऽप्ये वमसम्पूर्ण्णाङ्गोऽल्पादुर्वा भवति चतुर्थे तु सम्पूर्ण्णाङ्गो दीर्घायुश्चभवति। न च प्रवर्त्तमाने रक्ते वीजं प्रविष्टं गुणकरंभवति यथा नद्यां प्रतिस्रोतःप्लावि द्रव्यं प्रतिक्षिप्तंप्रतिनिवर्त्तते नोर्द्धङ्गच्छति तद्वदेव द्रष्टव्यम्। तस्मान्निय-मवतीं त्रिरात्रं परिहरेत् अतःपरमुपेयात्”। ( दिनविशेष आर्त्तवकालगमने पुत्रादिविशेषजननमुक्तम्” नि॰ सि॰ व्यासेन
“रात्रौ चतुर्थ्यां पुत्रःस्यादल्पायुर्यलवर्जितः। पञ्चम्यां पुत्रिणी नारी षष्ठ्यां पुत्रस्तु मध्यमः। [Page0810-a+ 38] सप्तम्यां सप्रजा योषिदष्टम्यामीश्वरः पुमान्। नवम्यां सुभगानारी दशम्यां प्रवरः सुतः। एकादश्यामधर्म्मा स्त्री द्वादश्यांपुरुषोत्तमः। त्रयोदश्यां सुता पापा वर्ण्णसङ्करकारिणी। धर्म्मज्ञश्च कृतज्ञश्च आत्मवेदी दृढव्रतः। प्रजायते चतु-र्द्दश्यां, पञ्चदश्यां पतिव्रता। आश्रयः सर्व्वभूतानां षोडश्यांजायते पुमान्”। मनुवचने स्वाभाविक इत्युक्तेः रोगाद-न्यत्र कालेऽप्यार्तवं भवति तेन तत्राशुद्धौ विशेषः नि॰ सि॰व्यवस्थापिता यथा
“प्रथमरजोदर्शनात् सप्तदशदिनपर्यन्तंपुनारजोदर्शने स्नानमात्रम्, अष्टादशे एकरात्रम्, एकोन-विंशे द्व्यहं, विंशतिप्रभृतिदिनेषु त्रिरामशुचिर्भवति।
“ऊर्द्धंचतुर्दशदिनादशुचित्वं न विद्यते” इति वाक्यन्तु स्नान-दिनावधिचतुर्दशदिनमध्ये पुनारजोदर्शनेऽशुचित्वाभाव-परम्”
“रोगेण यत् रजः स्त्रीणामन्यत्र हि प्रवर्त्तते। नाशुचिस्तु भवेत्तेन यस्माद्वैकारिकं मतमिति” वचनात्। रो-गजे रजसि शुद्धावपि धर्माधिकारिता रजोनिवृत्तावेव।
“साध्वाचारा न तावत् स्यात् स्नातापि स्त्री रजस्वला। यावत् प्रतर्त्तमानं हि रजोनैव निवर्त्तते इति” हेमा॰श्रा॰ ख॰ शङ्खोक्तेः।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आर्त्तव¦ mfn. (-वः-वा or -वी-वं)
1. Menstrual, relating to or produced by this discharge.
2. Seasonable, produced in season. n. (-वं)
1. The menstrual discharge.
2. A flower. f. (-वी) A mare. E. ऋतु the menses or a season, अण् aff.