आह्निकम्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

आह्निकम्, त्रि, (अह्ना निर्वृत्तं । अहन् + ठञ् ।) दिननिर्व्वर्त्त्यं । दिनसाध्यं । इति मेदिनी ॥ दिन- सम्बन्धी ॥

आह्निकम्, क्ली, (अह्ना निर्वृत्तं । अहन् + ठञ् ।) भोजनं । प्रकरणसमूहः । ग्रन्थभागः । नित्यक्रिया । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ ॥ अथ ~ रघुनन्दनभट्टाचार्य्यकृताह्निकाचारतत्त्वोक्त- कर्म्माणि संक्षेपेण लिख्यन्ते ॥ तत्र प्रथमयामार्द्धकृत्यम् । “ब्राह्मेमुहूर्त्ते जागरित्वा ब्रह्मविष्णुशिवनवग्रहान् स्मृत्वा गुरुप्रणामं कृत्वा आत्मानं ब्रह्मत्वेन संभाष्य तद्विवमकर्त्तव्यधर्म्मकर्म्मार्थं चिन्तयेत् ॥ ततः शयनादुत्याय स्मत्रिवासस्त्यक्त्व पृथिवीं ङ्गुष्ठे दक्षिणहस्तेन मन्त्रेण जलं दद्यात् ॥ ततो महीमार्जनाभावेऽशुचित्वादविलम्बमेव भो- जनपात्रमुद्धृत्य उच्छिष्टमपनीय तत् स्थानं गोमयो- दकाभ्यां सिञ्चेत् ॥ ततः सुस्थ आसने उपविश्य इष्टदेवतानाम स्मृत्वा अन्नजीर्णतार्थं मन्त्रपाठपूर्ब्बकवामहस्तेनोदरं परि- मृज्य पादशतव्रजनानन्तरं वामपार्श्वेन किञ्चित् कालं शयित्वा ताम्बूलादिमुखवासनद्रव्यं भोक्तव्यम् इति ॥ * ॥ अथ षष्ठसप्तमयामार्द्धकृत्यम् । इतिहासपुराणादिश्रवणम् ॥ अथाष्टमयामार्द्धकृत्यम् ॥ लौकिकचिन्ताकरणम् । सायंसन्ध्योपासनम् । इष्टदेवतास्मरणादिकञ्च कुर्य्यात् ॥ * ॥ अथ रात्रिकृत्यम् । सन्ध्यानन्तरमिष्टदेवतामन्त्रजपत्रिकालपाठ्यस्तव नारायणस्मरणानि कुर्य्यात् ॥ ततोऽन्नादिपाके जाते पूर्ब्बवद्वलिवैश्वदेवकर्म्मणी कृत्वा अतिथिलाभेऽन्नादिकं तस्मै दत्त्वा अवश्य- भरणीयैः सह सार्द्धप्रहराभ्यन्तरेऽनतितृप्तं भु- ञ्जीत । अन्नभोजनाभावे ताम्बूलादिकं भोक्तव्यम् ॥ प्रथमयामाभ्यन्तरे विद्याभ्यासं कुर्य्यात् ॥ ततः शयनं । शुचिदेशे खट्वोपरि शय्यां कृत्वा शिरो- देशे पूर्णकुम्भं निधाय रात्रिवासः परिधाय प्रक्षा- लितपाणिपादो द्विराचान्तः पूर्ब्बशिरा दक्षिण- शिरा वा पद्मनाभं स्मृत्वा यामद्वयाभ्यन्तरे शयीत ॥ * ॥ अथ दारोपगमनम् । ऋतौ निषिद्धेतरदिने स्त्रीसम्भोगं कृत्वा तां दक्षिणपार्श्वेन स्वापयेत् ॥ ततः अविलम्बेन मूत्रपुरीषोर्त्स्गवत् मृज्जलाभ्यां लिङ्गं हस्तौ पादौ च प्रक्षाल्य द्विराचम्य स्नायात् ॥ ऋतुभिन्नगमने तु लिङ्गप्रक्षालनमाचमनद्वयमात्रञ्च कुर्य्यात् । स्त्रियास्तु ऋतावनृतावपि लेपादिक्षा- लनानन्तरमाचमनमात्रं न स्नानं ॥ क्षालनादेः पूर्ब्बं मूत्रपुरीषोत्सर्गौ न कुर्य्यात् । सम्भोगानन्तरं तस्यां रात्रौ एकशय्यायां न शयीयातां । अनृता- वपि गर्भवत्त्वेऽपि कामुकीमुपेयात् ॥ ऋतावभिगम्य प्रातर्नैमित्तिकमङ्गशून्यस्नानं कु- र्य्यात् ॥ ऋतुगमनं पुत्त्रोत्पत्तिपर्य्यन्तमावश्यकम् ॥ इत्या- ह्निकाचारतत्त्वोक्तकर्म्म समाप्तं ॥ * ॥