इन्द्रजालम्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

इन्द्रजालम्, क्ली, (इन्द्राणामिन्द्रियाणां जालं आव- रकम् । यद्वा इन्द्रस्य परमेश्वरस्य जालं माया इव ।) मायाकर्म्म । भोजवाजि, भेल्कि इत्यादि भाषा । तत्पर्य्यायः । कुहकं २ जालं ३ कुसृतिः ४ । तद्विवरणग्रन्थो यथा, -- “अथातः संप्रवक्ष्यामि चेन्द्रजालमनुत्तमम् । व्याधिदारिद्रहरणं जरामृत्युविनाशनम् ॥ इन्द्रस्य यो न जानाति जालेशं रुद्रभाषितम् । निग्रहानुग्रहे तस्य का शक्तिः परमेश्वरि ! ॥ न तेषां जायते सिद्धिर्गोत्रे क्षेत्रे गृहेऽपि वा । इन्द्रजालं न जानाति स क्रुद्धः किं करिष्यति ॥ न जीवति वरारोहे संसारे दुःखसागरे । इन्द्रजालं न जानाति कुतः सौख्यं भवेत्ततः ॥ कौतूहलं कुतस्तेषां कुतः कामा वरानने ! । संसारसागरे घोरे कामलुब्धाश्च मानवाः । रुद्रकर्म्म न हि तेषां कुतः सौख्यं विधीयते ॥ यथा नदौनदाः सर्व्वे सागरे समुपागताः । तथा सर्व्वाणि शास्त्राणि इन्द्रजालस्थितानि च ॥ तप्तानाञ्च यथा भानुः शीतलानां यथा शशो । गम्भीराणां यथा सिम्धुर्जालेन्द्रञ्च तथा प्रिये ! । तथा किं बहुनोक्तेन वर्णनेन पुनः पुनः । जालेन्द्रस्य समं शास्त्रं न भूतं न भविष्यति” ॥ * ॥ “अथातः संप्रवक्ष्यामि ओषधीनां विधिं वरे । येन विज्ञानमात्रेण सर्व्वसिद्धिर्भविष्यति ॥ महाकालस्य वीजानि प्रस्थमेकं समाहरेत् । अथवा मधुकं दारु शुद्धक्षीरेण संपिबेत् ॥ १० ॥ क्षौद्रं वृषं चन्दनसिन्धुजातं महेन्द्रराजं पयसा सुपिष्टम् । गर्भं क्षरन्तं प्रतिहन्ति शीघ्रं योगो विभुञ्जन् किल मूलदैवैः” ॥ इति इन्द्रजाले गर्भस्रावचिकित्सा ॥ * ॥ अथ गर्भशुष्कम् । “गोक्षीरं शर्करायुक्तं गर्भशुष्कप्रशान्तये । पिबेद्वा मधुकं चूर्णं गाम्भारीफलचूर्णकम् ॥ समांसं गव्यदुग्धेन गर्भिणी च प्रशान्तये” ॥ * ॥ अथ सुखप्रसवयोगः । “श्वेतं पुनर्णवामूलं चूर्णं योनौ प्रवेशयेत् । तत्क्षणात् प्रसूते नारी गर्भे सति प्रपीडिते ॥ वासकस्य तु मूलन्तु चोत्तरस्थं समुद्धरेत् । कट्यां बद्ध्वा सप्तसूत्रैः सुखं नारी प्रसूयते ॥ सहदेव्याश्च मूलं वा कटिस्थं प्रसवेत् सुखम् । अपामार्गस्य मूलन्तु ग्राहयेच्चतुरङ्गुलम् ॥ द्वारि प्रवेशयेत् योनौतत्क्षणात् सा प्रसूयते” ॥ * ॥ अथ स्तनवर्द्धनं स्तनोत्थापनञ्च । “तैलं वचादाडिमकल्कसिद्धं सिद्धार्थजं लेपनतो नितान्तम् । नारीकुचौ चारुतरौ सुपीनौ कुर्य्यादसौ योगवरः प्रदिष्टः ॥ श्रीपर्णिकाया रसवल्कसिद्धं तिलोद्भवं तैलवरं प्रदिष्टम् । तुलेन वक्षोजयुगे प्रदेयं प्रयाति वृद्धिं पतितोऽपि नार्य्याः ॥ प्रथमकुसुमकाले नस्ययोगेन पीतं सनियमममरास्यं तण्डलाम्भो युवत्याः । कुचयुगलसुपीनं क्वापि नो याति पातं कथित इति पुरैव चक्रदत्तेन योगः” ॥ * ॥ अथ योनिसंस्कारः । “प्रक्षालयेन्निम्बुकषायनीरैः स्विन्नाज्यकृष्णागुरुगुग्गुलानां । धूपेन योनिं निशि धूपयित्वा नारी प्रमीदं विदधातु भर्त्तुः” ॥ * ॥ अथ लोमशातनम् । “पलाशभस्मान्विततालचूर्णै- रम्भाम्बुमिश्रैः परिलिप्य भूयः । कन्दर्पगेहे मृगलोचनानां रोमाणि रोहन्ति कदापि नैव” ॥ इति इन्द्रजालतन्त्रसंग्रहः ॥ युद्धे क्षुद्रोपायविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥

Purana index

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

--one of the उपयास् of a king. M. २२२. 2.