इन्द्रयवः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

इन्द्रयवः, पुं, क्ली, (इन्द्रस्य इन्द्रवृक्षस्य यवः यवाकार- वीजत्वात् तथात्वम् ।) स्वनामख्याततिक्तवीजविशेषः । तत्पर्य्यायः । कलिङ्गम् २ भद्रयवम् ३ । इत्यमरः ॥ शक्राह्वः ४ शक्रवीजम् ५ वत्सकः ६ वत्सकवीजम् ७ भद्रजः ८ कुटजः ९ कुटजवीजम् १० कलिङ्गवीजम् ११ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । शीतत्वम् । कफवातरक्तपित्तहरत्वम् । दाहातिसारशमनत्वम् । ज्वरदोषशूलमूलनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ कुडचिर विचि इति भाषा । यथा, -- “उक्तं कुटजवीजन्तु यवमिन्द्रयवं तथा । कलिङ्गञ्चापि कालिङ्गं तथा भद्रयवं स्मृतम्” ॥ इति क्लीवे अमरः प्राह । “क्वचिदिन्द्रस्य नामैव भवेत्तदभिधायकम् । फलानीन्द्रयवास्तस्य तथा भद्रयवा अपि” ॥ इति धन्वन्तरिः प्राह । “ऐन्द्रं यवं त्रिदोषघ्नं संग्राहि कटु शीतलम् । ज्वरातीसाररक्तार्शःकृमिविसर्पकुष्ठनुत् ॥ दीपनं गुदकीलास्रवातास्नश्लेष्मशूलजित्” । इति भावप्रकाशः ॥ (यथा, वैद्यकद्रव्यगुणः । “तद्वोजं ज्वरजित्तिक्तं रक्तपित्तातिसारजित्” ।)