इन्द्राणी

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

इन्द्राणी, स्त्री, (इन्द्रस्य ऐश्वर्य्यशालिनः सुरराजस्य वा पत्नी । इन्द्र + इन्द्रवरुणेति ङीष् आनुक् च ।) दुर्गा । यथा, -- “ऐश्वर्य्यं परमं यस्या वशे चैव सुरासुराः । इदि परमैश्वर्य्ये च इन्द्राणी तेन सा शिवा” ॥ इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ * ॥ इन्द्रभार्य्या । तत्पर्य्यायः । पुलोमजा २ शची ३ । इत्यमरः ॥ पौलीमी ४ । इति मेदिनी ॥ पूतक्रतायी ५ । इति जटाधरः ॥ माहेन्द्री ६ जयवाहिनी ७ ऐन्द्री ८ शतावरी ९ । इति शब्दरत्नावली ॥ (“यथेन्द्राणी महेन्द्रस्य लक्ष्मीर्लक्ष्मीपतेर्यथा” ॥ इति भविष्यपुराणे षट्पञ्चमीव्रतकथायाम् । इन्द्र- शक्तिः । यथा ऋग्वेदे १ । २२ । १२ । “इहेन्द्राणी मुपह्वये वरुणानीं” । “इन्द्राणीं इन्द्रस्य सूर्य्यस्य वायोर्वाशक्तिम्” । इति दयानन्दस्वरस्वतीकृत- भाष्यम् ।) इन्द्रसुरिसवृक्षः । स्त्रीणां करणं । इति मेदिनी ॥ नीलसिन्दुवारवृक्षः । स्यूलैला । सूक्ष्मैला । इति राजनिर्घण्टः ॥ अष्टमातृकान्त- र्गतमातृकाविशेषः ॥ इति स्मृतिः ॥

अमरकोशः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

इन्द्राणी स्त्री।

शक्तिदेवता

समानार्थक:ब्राह्मी,माहेश्वरी,कौमारी,वैष्णवी,वाराही,इन्द्राणी,चामुण्डा

1।1।35।4।2

कपर्दोऽस्य जटाजूटः पिनाकोऽजगवं धनुः। प्रमथा: स्युः पारिषदा ब्राह्मी इत्याद्यास्तु मातरः। ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा। वारीही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्तमातरः॥

सम्बन्धि1 : शिवः

जन्य : शिवः

 : चर्ममुण्डा

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, आत्मा, देवता

इन्द्राणी स्त्री।

शची

समानार्थक:पुलोमजा,शची,इन्द्राणी

1।1।45।1।3

पुलोमजा शचीन्द्राणी नगरी त्वमरावती। हय उच्चैःश्रवाः सूतो मातलिर्नन्दनं वनम्.।

पति : इन्द्रः

पदार्थ-विभागः : , द्रव्यम्, पृथ्वी, चलसजीवः, अलौकिकचेतनः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

इन्द्राणी¦ स्त्री इन्द्रस्य पत्नी--ङीप् आनुक् च।

१ इन्द्रपत्न्यांशच्याम्
“अदित्ये रास्नासीन्द्राण्या उष्णीषः” यजु॰

३८ ,

२
“नैवेन्द्राणी न रुद्राणी न मनायी न रोहिणी” भट्टिः यथेन्द्राणी हरिहये स्वाहा चैव विभावसौ” भा॰आ॰

१८

९ अ॰।
“आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुर-गणौर्वृतः” भा॰ व॰

४१ अ॰। इन्द्रं परमैश्वर्य्यमानयतिआ + नी--बा॰ ड गौ॰ ङीष्।
“ऐश्वेर्य्यं परमं यस्या वशे चैवसुरासुराः। इदि च परमैश्वर्य्ये इन्द्राणी तेन सा स्मृता” इतिदेवीपु॰ उक्तनिरुक्तिर्वा।

२ दुर्गाशक्तिभेदे।
“ब्रह्माणीन्द्राणि। रुद्राणि! भूतभव्ये! यशस्विनि! त्राहि मां सर्व्वदुःखेभ्योनारायणि! नमोऽस्तु ते” हरिवं॰

१७

८ अ॰” सा चअष्टमार्तृकान्तर्गता ऐन्द्रीत्यपरपर्य्याया तस्याश्च इन्द्ररू-पानुकाविरित्वादपि तथात्वम्। इन्द्रैव आनयति जीवयतिरोगोपशमनेन अन + णिच्--अच् पूर्व्वपदा॰ णत्वम्।

३ स्थूलै-लायां राजनि॰।

४ स्त्रीणां करणे

५ नीलसिन्दुवारवृक्षे(सोन्धाल) मेदि॰। (निसिन्दा)

६ वृक्षे अमरः, स्वार्थे कन्। इन्द्राणिकाप्युक्तार्थेषु।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

इन्द्राणी¦ f. (-णी)
1. The wife of INDRA.
2. A plant, (Vitex negumdo:) see the preceding. E. इन्द्र, ङीष् affix, and आनुक् augment.

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

इन्द्राणी [indrāṇī], [इन्द्रस्य पत्नी आनुक् ङीप् P.IV.1.49.]

The wife of Indra; आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर्वृतः Mb.3. 14.13.

N. of Durgā, considered as one of the eight mothers or divine energies.

A kind of coitus.

Large cardamoms.

N. of a tree (नीलसिंदुवार); also the plant निर्गुंडी.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

इन्द्राणी f. the wife of इन्द्रRV. AV. VS. TS. MBh. etc.

इन्द्राणी f. N. of दुर्गाHariv. , (reckoned as one of the eight mothers [ मातृका] or divine energies)

इन्द्राणी f. the pupil of the left eye(See. इन्द्र) S3Br.

इन्द्राणी f. a kind of coitus L.

इन्द्राणी f. the plant Vitex Negundo L.

इन्द्राणी f. a species of Colocynth Nir.

Purana index

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

(I)--sat with Indra in his सभा। फलकम्:F1:  भा. VI. 7. 6.फलकम्:/F Punished नहुष for his overweening pride. फलकम्:F2:  Ib. IX. १८. 3; VI. १३. १६.फलकम्:/F Was the mother of Jayanta and two other sons. फलकम्:F3:  Ib. VI. १८. 7.फलकम्:/F Welcomed कृष्ण and Satya- भामा to अमरावति. सत्यभामा aggrieved against her and thought her proud of her riches and of her Lord's prowess. फलकम्:F4:  Ib. X. ५९. ३८; [६५ (V) 5], [२८]; [६७ (V) १९].फलकम्:/F A शक्ति. फलकम्:F5:  Br. IV. ४४. ८४, १११.फलकम्:/F

(II)--The temple of--in Vidarbha. This was visited by रुक्मिणी on the day prior to her marriage for worship. इन्द्राणी and Indra were kuladevatas of Vidar- bhas. फलकम्:F1:  भा. X. ५३. ४९ [1 & 2], and ५०.फलकम्:/F Image of. फलकम्:F2:  M. १३. ५२; २६०. ७०; २६१. ३१.फलकम्:/F

Purana Encyclopedia

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

INDRĀṆĪ : Wife of Indra (Śacī).

1) Genealogy. Descended from Viṣṇu thus: Viṣṇu-- Brahmā--Kaśyapa--Pulomā--Śacī (Indrāṇī). Pulomā was an asura born to Kaśyapa by his wife Danu. Indra married Śacī, the daughter of Pulomā, and hence Śacī is called Indrāṇī also. She is called Paulomī also as she was the daughter of Pulomā.

2) Indrāṇī and Śūrapadma. An Asura called Śūrapadma once coveted Indrāṇī. He deputed his men to fetch Śacī somehow or other to him. Hearing about this, Indra, keeping Indrāṇī with him, went to and stayed in the Chīyāli temple in Koṅkaṇadeśa, and afterwards Indra went to Mount Kailāsa after asking Śāstā to guard Indrāṇī. During Indra's absence Ajāmukhī, sister of Śūrapadma met Indrāṇī and induced her to become Śūrapadma's wife. Indrāṇī refused. Ultimately Indra returned and took Indrāṇī back to Devaloka.

3) Indrāṇī and Nahuṣa. See under Agastya.

4) Indrāṇī and Pāñcālī. Mahābhārata says that Pāñcālī was a partial incarnation of Indrāṇī. (See under Pāñcālī). A part of Śacī was born in the family of Drupada as Draupadī, viz. Pāñcālī. (M.B. Ādi Parva, Chapter 67).

(1) Indrāṇī once went to the assembly of Brahmā and worshipped him. (M.B. Sabhā Parva, Chapter 11, Verse 42).

(2) When once Satyabhāmā came to Devaloka with Śrī Kṛṣṇa, Indrāṇī conducted her to Aditi, mother of the Devas. (M.B. Sabhā Parva, Chapter 36).

(3) Śacī also was present at the birth of Subrah- maṇya. (M.B. Śalya Parva, Chapter 46, Verse 13).

(4) Indrāṇī and Arjuna. (See under Arjuna).


_______________________________
*3rd word in right half of page 330 (+offset) in original book.