सामग्री पर जाएँ

उत्कर

विकिशब्दकोशः तः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

[सम्पाद्यताम्]

कल्पद्रुमः

[सम्पाद्यताम्]

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्करः, पुं, (उत्कीर्य्यते इति । उत् + कॄ + अप् ।) धान्यादिराशिः । स्तूपः । इत्यमरः ॥ (“सिक्तराजपथान् रम्यान् प्रकीर्णकुसुमोत्करान्” । इति रामायणे ॥

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्कर पुं।

धान्यादिराशिः

समानार्थक:पुञ्ज,राशि,उत्कर,कूट

2।5।42।2।4

पशूनां समजोऽन्येषां समाजोऽथ सधर्मिणाम्. स्यान्निकायः पुञ्जराशी तूत्करः कूटमस्त्रियाम्.।

पदार्थ-विभागः : खाद्यम्,प्राकृतिकखाद्यम्

वाचस्पत्यम्

[सम्पाद्यताम्]

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्कर¦ पु॰ उद् + कॄ--अप्।

१ धान्यादीनां राशीकरणे

२ प्रसा-रणे,

३ तृणापसारणे

४ हस्तपदादिविक्षेपे

५ समूहे च।
“तृणपर्ण्णोत्करयुतं कलुषं विषसंयुतम्” सुश्रु॰।
“केश-रोत्करसंमिश्रमशोकानामिवोत्करम्” भा॰ व॰

११

१५

० । कर्म्मणि अप्।

६ उत्कीर्य्यमाणे धूल्यादौ
“अथ खनतिप्राञ्चमुत्करमित्करति” शत॰ ब्रा॰

३ ,

६ ,

१ ,

६ ,। उत्की-र्य्यतेऽत्र आधारे अप्। पांश्वादेरुत्क्षेपाधारे गर्त्तादौ,
“चत्वालोत्करावन्तरेण सञ्चरः” कात्या॰

१ ,

३ ,

४२ , सञ्च-रोमार्गः चत्वालोगर्त्तः उत्करस्तत्क्षेपणगर्त्तस्तयोरन्त-रालेन विहितकार्य्यार्थं सञ्चारमार्गः।
“प्रणीतोत्करावशि-ष्टेषु” कात्या॰

१ ,

३ ,

४३ ,।

शब्दसागरः

[सम्पाद्यताम्]

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्कर¦ mfn. (-रः-रा-री-रं)
1. What lifts or raises.
2. What piles or heaps, what makes up. m. (-रः) A heap, a pile, a stack, &c. E. उत् up, and कर what makes, from कृ and ट or अप् aff.

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्कर [utkara], a. (-रा, -री f.) [कॄ-अप्] That which piles or throws up or raises.

रः A heap, multitude; नखांशूत्करः Ki.8.5.

A pile, stack.

Rubbish, what is thrown up (मूषिकोत्कर) Mk.3.

A bunch (as of flowers); पादपान्कुसुमोत्करान् Rām.2.55.3.; Bhāg.7.1.69.

उत्करः [utkarḥ], See under उत्कॄ.

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्कर/ उत्-कर etc. See. उत्-कॄ.

उत्कर/ उत्-कर m. anything dug out or scattered upwards , rubbish AitBr. S3Br. Ka1tyS3r. A1s3vS3r. Mr2icch. etc.

उत्कर/ उत्-कर m. a heap , multitude MBh. R. Katha1s. etc.

उत्कर/ उत्-कर m. sprawling Bhpr. i , 138.

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्कर पु.
(उद् + कॄ + अप्) वेदि के एक कदम दक्षिण की ओर एवं वेदि के पूर्वी भाग से 32 अंगुल (अथवा वेदि का 1/3) पर स्थित कूड़े का ढेर, आप.श्रौ.सू. 2.1.6-7, इसे ‘गोष्ठान’ कहते हैं क्योंकि ‘गो’ वाणी है और जैसा कि अध्वर्यु उत्कर के समीप बैठता है प्रत्याश्रावण-यजुष् ‘अस्तु श्रौषट्’ पढ़ता है। सत्या.श्रौ.सू. 1.6. के भाष्य के अनुसार यह एक गर्त (गड्ढा) प्रतीत होता है, जिसमें कूड़ा, धूल घास की कतरन फेंकी जाती है; तु.का.श्रौ.सू. 2.6.5 (वेदिं परिसमुह्य वितृतीयेऽगनीदुत्तरत उत्करं करोति; स.वृ. पांस्वादि- प्रक्षेपस्थानम्); 2.6.12; 5.3.16; देखें-श्रौ.प.नि. 5.25; चि.भा. से-मलबा, एक छोटा टीला जिसका निर्माण वेदि को (महावेदि को भी) तैयार करने के लिए खोदी गयी मिट्टी से किया जाता है, आप.श्रौ.सू. 2.1.6-17 (दर्श); स्तम्बयजुषों का इसमें प्रक्षेप होता है, भा.श्रौ.सू. 2.1.1० और विभिन्न अन्य वस्तुओं का (भी इसमें प्रक्षेप होता है)। उत्कर्षति (उद् + कृष + ल.प्र.पु.ए.व.) विशिष्ट कृत्यों के अनुष्ठान को बाद के पड़ाव (स्तर) पर स्थानान्तरित कर देता है, आप.श्रौ.सू. 12.25; 14,15; मा.श्रौ.सू. 2.14।

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=उत्कर&oldid=492240" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्