उत्तरवस्ति

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्तरवस्ति¦ पु॰ सुश्रुतोक्ते चिकित्साङ्गे यन्त्रभेदे। तत्स्वंरूपप्रयोगप्रकारादि यथा तत्रैव
“वस्तेरुत्तरसंज्ञस्य विधिं वक्ष्याम्यतःपग्म्। चतुर्द्दशाङ्गुल-नेत्रमातुराङ्गुलिसम्भितम्। मालतीपुष्पवृन्ताग्रं छिद्रंसर्षपनिर्गमम्। मेढ्रायामसमं केचिदिच्छन्ति खलु त-द्विदः। स्नेहप्रमाणं परमं कुञ्चश्चात्र प्रकीर्त्तितः। पञ्च-विंशादधोमात्रां विदध्याद्बुद्धिकल्पिताम्। निविष्टकर्णिकंमध्ये नारीणां चतुरङ्गुलम्। मूत्रस्तोतःपरीणाह-मुद्गवाहिदशाङ्गुलम्। तासामपत्यभार्गे तु निदध्याच्चतुर-ङ्गुलम्। द्व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे तु कन्यानान्त्वेकमङ्गुलम्। विधेयं चाङ्गुलं तासां विधिवद्वक्ष्यते यथा। स्नेहस्य प्रसृ-तञ्चात्र स्वाङ्गुलीमूलसंमितम्। देयं प्रमाणं परमम-र्वाग्बुद्धिविकल्पितम्। औरभ्रः शौकरो वापि वस्तिराजश्चपूजितः। तदलाभे प्रयुञ्जीत गलचर्म्म तु पक्षिणाम्। अस्यालाभे दृतेः पादो मृदुचर्म ततोऽपि वा। अथातुर-मुपस्निग्धं सुस्विन्नं प्रथिताशयम्। यवागूं सघृतक्षीरांपीतवन्तं यथाबलम्। निषण्णमाजानुसमे पीठे स्थानाश्रयेसमे। स्वभ्यक्तवस्तिमूर्द्धानं तैलेनोष्णेन मानवम्। ततःसमं स्थापयित्वा नालमस्य प्रहर्षितम्। पूर्वं शलाकयाऽ-न्विष्य ततो नेत्नमनन्तरम्। शनैःशनैर्घृताभ्यक्तं विदध्या-दङ्गुलानि षट्। ततोऽवपीडयेद्वस्तिंश नैर्नेत्रंच निर्हरेत्। ततः प्रथागते स्नेहमपराह्णे विचक्षणः। भोजयेत् पयसोमात्रां यूषेणाथ रसेन वा। अनेन विधिना दद्याद्वस्तींस्त्रीं-श्चतुरोऽपिवा। ऊर्द्ध्वजान्वै स्त्रियै दद्यादुत्तानायै विचक्षणः। कल्येतरस्यै कन्यायै दद्यात्सुमृदु पीडितम्। त्रिकर्णिकेननेत्रेण दद्याद्योनिमुखं प्रति। गर्भाशयविशुद्ध्यर्थं स्नेहेनद्विगुणेन तु। अप्रत्यागच्छति भिषक् वस्तावुत्तरसंज्ञिते। भूयोवस्तिं निदध्यात्तु संयुक्तं शोधनैर्गणैः। गुदे वर्त्तिंनिदध्याद्वा शोधनद्रव्यसंभृताम्। प्रवेशयेद्वा मतिमान्त-स्तिद्वारमथैषणीम्। पीडयेद्वाप्यधोनाभेर्बलेनोत्तरमुष्टिना। आरग्बधस्य पत्रेषु निर्गुण्ड्याः सुरसेषु च। कुर्य्याद्गोमू-त्रपिष्टेष वर्त्तीर्वापि ससैन्धवाः। मुद्गैलासर्षपसमाः प्रवि-[Page1098-b+ 38] भज्य वयांसि तु। वस्तेरागमनार्थाय ता निदध्याच्छला-कया। आगारधूमवृहतीपिप्पलीफलसैन्धबैः। कृता वाशुक्तगोभत्रसुरापिष्टैः सनागरैः। अनुवासनसिद्धिञ्च वीक्ष्यकर्म प्रयोजयेत्। शर्करामधुमिश्रेण शीतेन मधुकाम्बुना। दह्यमाने तदा वस्तौ दद्याद्वस्तिं विचक्षणः। क्षीरवृक्षक-षायेण पयसा शीतलेन च। शुक्रं दुष्टं शोणितं चाङ्ग-नानां पुष्पोद्रेकं तस्य नाशञ्च कष्टम्। मूत्राघातान्मूत्र-दीषान् प्रवृद्धान् योनिव्याधिं संस्थितिं चापरायाः। श्रुक्रोत्सेकं शर्करामश्मरीञ्च शूलं वस्तौ वङ्क्षणे मेहनेच। घोरानन्यान् वस्तिजांश्चापि रोगान् हित्वा मेहानुत्तरो हन्ति वस्तिः। सम्यग्दत्तस्थ लिङ्गानि व्यापदः क्रमएव च। वस्तेरुत्तरसंज्ञस्य समानं स्नेहवस्तिना”।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्तरवस्ति¦ f. (-स्तिः) A small syringe, a urethra injection pipe. E. उत्तर best, वस्ति syringe.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्तरवस्ति/ उत्तर--वस्ति f. a small syringe , a urethra injection pipe Sus3r.