सामग्री पर जाएँ

उत्तरवेदि

विकिशब्दकोशः तः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

[सम्पाद्यताम्]

वाचस्पत्यम्

[सम्पाद्यताम्]

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्तरवेदि¦ स्त्री कर्म्म॰ वा ङीप्।
“तरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरंरामह्रदानाञ्च मचक्रुकस्य च। एतत् कुरुक्षेत्रसमन्त-पञ्चकं पितामहस्योत्तरवेदिरुच्यते” भा॰ व॰

८३ अ॰उक्ते कुरुक्षेत्रान्तर्गते

१ समन्तपञ्चकरूपे तीर्थे। कुरुक्षेत्रञ्च
“उत्तरेण दृषद्वत्या दक्षिणेन सरस्वतीम्। ये वसन्ति कुरुक्षेत्रेते वसन्ति त्रिपिष्टपे” इत्युक्तस्थले तीर्थभेदः। इयमेवब्रह्ववेदीत्युच्यते
“ब्रह्मवेदी कुरुक्षेत्रं पुण्यं ब्रह्मर्षि-सेवितम्” तत्रैवोक्तेः। यज्ञेऽग्निस्थानपार्थं

२ वेदिभेदेतत्स्वरूपादि दानपा॰ दर्शितं यथा।
“तत्र महावेदि-पश्चिमरेखामध्यात् पूर्व्वतः समित्त्रयमितां, प्राचीरेखामध्यात् पश्चिमतः समिन्मात्रां, दक्षिणरेखामध्यात् उत्त-रस्यामुत्तररेखामध्यात् दक्षिणस्यां तथैव समिन्मात्रां भूमिंत्यक्त्वा कुण्डादिमध्ये समिद्द्वयमितदीर्घविस्तारां समचतुर-स्रामुत्तरवेदिमग्निस्थापनाय वेदिमध्ये कल्पयेत्”।
“उत्तरवेद्यग्निप्रणयनमन्थनपृषदाज्यं वरुणप्रधासा-दधः” कात्या॰

५ ,

७ ,

१५ ।
“दक्षिणेन निर्हृत्य दक्षिण-स्यामुत्तरवेदिश्रेणौ निदधाति

८ ,

९ ,

१८ ।

७ अथातआवृदेव नोपकिरन्त्युत्तरवेदिम्” शत॰ ब्रा॰

२ ,

४ ,

१ ,

१८ ।
“तद्वै द्वे वेदी द्वावग्नी भवतः। तद्यद् द्वे वेदीद्वावग्नी भवतस्तदुभयतस्तदुभयत एवैतत् वरुणपाशान्प्रजाः प्रमुञ्चन्तीतश्चोर्द्ध्वा इतश्चावाचीस्तस्माद् द्वे वेदी द्वावग्नी भवतः। स उत्तरस्यामेव वेदौ उत्तरवेदिम् उप-[Page1099-a+ 38] किरति न दक्षिणस्याम्” शत॰ ब्रा॰

२ ,

५ ,

३ ,

५ ,

६ ।

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्तरवेदि/ उत्तर--वेदि f. the northern altar made for the sacred fire VS. S3Br. AitBr. etc.

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उत्तरवेदि स्त्री.
(उत्तरा चेयं वेदिः) पूर्व में निर्मित एवं यज्ञभूमि के अन्दर किन्तु यज्ञ-शाला से बाहर स्थित ऊपरी अथवा उच्च वेदि; एक युग-शलाका (शम्या) से नापी गयी, चत्वाल से खोदी गई मिट्टी से निर्मित एक वर्गाकार टीला, आप.श्रौ.सू. 7.3.13 (पशु); किन्तु माप में भिन्नता है (अर्थात् भिन्न- भिन्न है), 16.13.11; भा.श्रौ.सू. 12.5.2. उत्तरवेदि का उपयोग सोम में भी किया जाता है (CH.74.75)। चयन में इसका चयन होता है एवं वरुणप्रघास में (दो) उत्तरवेदियाँ होती है; देखें-का.श्रौ.सू. 5.3.18 (उत्तरवेदिं निवपत्युत्तर- स्याम्); मा.श्रौ.सू. 6.2.6.3०; आश्व.श्रौ.सू. 9.7.14।

"https://sa.wiktionary.org/w/index.php?title=उत्तरवेदि&oldid=477383" इत्यस्माद् प्रतिप्राप्तम्