उत्तरवेदि
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उत्तरवेदि¦ स्त्री कर्म्म॰ वा ङीप्।
“तरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरंरामह्रदानाञ्च मचक्रुकस्य च। एतत् कुरुक्षेत्रसमन्त-पञ्चकं पितामहस्योत्तरवेदिरुच्यते” भा॰ व॰
८३ अ॰उक्ते कुरुक्षेत्रान्तर्गते
१ समन्तपञ्चकरूपे तीर्थे। कुरुक्षेत्रञ्च
“उत्तरेण दृषद्वत्या दक्षिणेन सरस्वतीम्। ये वसन्ति कुरुक्षेत्रेते वसन्ति त्रिपिष्टपे” इत्युक्तस्थले तीर्थभेदः। इयमेवब्रह्ववेदीत्युच्यते
“ब्रह्मवेदी कुरुक्षेत्रं पुण्यं ब्रह्मर्षि-सेवितम्” तत्रैवोक्तेः। यज्ञेऽग्निस्थानपार्थं
२ वेदिभेदेतत्स्वरूपादि दानपा॰ दर्शितं यथा।
“तत्र महावेदि-पश्चिमरेखामध्यात् पूर्व्वतः समित्त्रयमितां, प्राचीरेखामध्यात् पश्चिमतः समिन्मात्रां, दक्षिणरेखामध्यात् उत्त-रस्यामुत्तररेखामध्यात् दक्षिणस्यां तथैव समिन्मात्रां भूमिंत्यक्त्वा कुण्डादिमध्ये समिद्द्वयमितदीर्घविस्तारां समचतुर-स्रामुत्तरवेदिमग्निस्थापनाय वेदिमध्ये कल्पयेत्”।
“उत्तरवेद्यग्निप्रणयनमन्थनपृषदाज्यं वरुणप्रधासा-दधः” कात्या॰
५ ,
७ ,
१५ ।
“दक्षिणेन निर्हृत्य दक्षिण-स्यामुत्तरवेदिश्रेणौ निदधाति
८ ,
९ ,
१८ ।
७ अथातआवृदेव नोपकिरन्त्युत्तरवेदिम्” शत॰ ब्रा॰
२ ,
४ ,
१ ,
१८ ।
“तद्वै द्वे वेदी द्वावग्नी भवतः। तद्यद् द्वे वेदीद्वावग्नी भवतस्तदुभयतस्तदुभयत एवैतत् वरुणपाशान्प्रजाः प्रमुञ्चन्तीतश्चोर्द्ध्वा इतश्चावाचीस्तस्माद् द्वे वेदी द्वावग्नी भवतः। स उत्तरस्यामेव वेदौ उत्तरवेदिम् उप-[Page1099-a+ 38] किरति न दक्षिणस्याम्” शत॰ ब्रा॰
२ ,
५ ,
३ ,
५ ,
६ ।
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उत्तरवेदि/ उत्तर--वेदि f. the northern altar made for the sacred fire VS. S3Br. AitBr. etc.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उत्तरवेदि स्त्री.
(उत्तरा चेयं वेदिः) पूर्व में निर्मित एवं यज्ञभूमि के अन्दर किन्तु यज्ञ-शाला से बाहर स्थित ऊपरी अथवा उच्च वेदि; एक युग-शलाका (शम्या) से नापी गयी, चत्वाल से खोदी गई मिट्टी से निर्मित एक वर्गाकार टीला, आप.श्रौ.सू. 7.3.13 (पशु); किन्तु माप में भिन्नता है (अर्थात् भिन्न- भिन्न है), 16.13.11; भा.श्रौ.सू. 12.5.2. उत्तरवेदि का उपयोग सोम में भी किया जाता है (CH.74.75)। चयन में इसका चयन होता है एवं वरुणप्रघास में (दो) उत्तरवेदियाँ होती है; देखें-का.श्रौ.सू. 5.3.18 (उत्तरवेदिं निवपत्युत्तर- स्याम्); मा.श्रौ.सू. 6.2.6.3०; आश्व.श्रौ.सू. 9.7.14।
