उद्गारः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उद्गारः, पुं, (उत् + गॄ + घञ् ।) उद्वमनम् । इत्य- मरः ॥ (यथा, रघौ । ६ । ६० । “आभाति बालातपरक्तसामुः सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः” ॥) शब्दः । इति भरतः ॥ (यथा महाभारते ३ । “तस्य लाङ्गूलनिनदं पर्ब्बतः स गुहामुखैः । उद्गारमिव गौर्नदन्नुत्ससर्ज समन्ततः” ॥) कण्ठगर्ज्जनं । इति जटाधरः ॥ ढेकुर इति भाषा । तत्तु नागवायुकर्म्म । इति श्रीधरस्वामी ॥ (स्रावः । क्षरणम् । यथा, रघौ । ४ । ५३ । “खर्ज्जूरीस्कन्धनद्धानां मदोद्गारसुगन्धिषु । कटेषु करिणां पेतुः पुन्नागेभ्यः शिलीमुखाः” । “अधः प्रतिहतो वायुः श्लेष्मणा मारुतेन च” । “करोत्युद्गारबाहुल्यम्” इति भावप्रकाशे मध्य- खण्डे वातरोगाधिकारे ॥ वमनप्रकारादिकं वमन- शब्दे द्रष्टव्यम् ॥ यथा, शारदातिलकटीकायां, -- “उद्गारे नागैत्युक्तो नीलजीमूतसन्निभः” ॥) द्गीतं, त्रि, (उदुच्चैर्गीयते स्म । उत् + गै + क्त ।) उच्चैर्गीतम् । इति देवीमाहात्म्यम् ॥ (यथा, -- मार्कण्डये ८४ । ९ । “शब्दात्मिकासुविमलर्ग्यजुषां निधान- मुद्गीतरम्यपदपाठवताञ्च साम्नाम्” ॥)
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उद्गारः [udgārḥ], [उद्-गॄ-घञ् P.III.3.29] उन्न्योर्ग्रः
(a) Ejection, spitting out, vomiting, giving out, emitting; खर्जूरी- स्कन्धनद्धानां मदोद्गरसुगन्धिषु R.4.57; Bh.2.36; सलिलो- द्गारमुच्चैर्विमानाः Me.65, धूमोद्गारानुकृतिनिपुणा जर्जरा निष्पतन्ति Me.71; Śi.12.9. (b) Oozing, flowing out, stream, issuing out; सनिर्झरोद्गार इवाद्रिराजः R.6.6; रुधिर˚दिग्धा- खिलाङ्गाः Mv.6.33.
Repeating, narration, citing repeatedly; पुरावृत्तोद्गारैरपि च कचिता कार्यपदवी Māl.2.13; साम˚ K.42; H.3.99; सौजन्य˚ Mv.4 expression of goodness.
Quantity, mass (thrown out); Mu.3.
Spittle, saliva.
Eructation, belching. दृष्ट्वोद्गारान् सान्नरसांस्तृप्त्या परमया युताः Mb.3.263.29.
Sound, roaring, echo, hissing sound (शब्दः, कण्ठगर्जनं नागवायुकर्म); Śānti.1.21; गम्भीरगह्वर˚ Māl.9.
Overflow, swelling; पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसंनिभम् Rām.7.32.9;32.19. -Comp. -चूडकः A species of bird.