उद्दालक

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उद्दालकः, पुं, (उद्दाल एव । स्वार्थे कन् ।) बहुवा- रकवृक्षः । इति शब्दरत्नावली ॥ (भुनिभेदः । स तु आयोदधौम्यस्य शिष्यः । तस्य नामोत्पत्ति- रुक्ता महाभारते १ । पौष्योपाख्याने ३ अध्याये । “एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिर्धौम्यो नामायोदस्तस्य शिष्यास्त्रयो बभूवुःउपमन्युरारुणिर्वेदश्चेति । २३ ॥ स एकं शिष्यमारुणिं पाञ्चाल्यं प्रेषयामास गच्छ केदारखण्डं बधानेति । २४ ॥ स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तत्केदारखण्डं बन्धुं नाशकत् ॥ २५ ॥ स क्लिश्यमानोऽपश्य- दुपायं भवत्वेवं करिष्यामीति ॥ २६ ॥ स तत्र संविवेश केदारखण्डे शयाने च तथा तस्मिंस्तदु- दकं तस्थौ ॥ २७ ॥ ततः कदाचिदुपाध्यायः आयोदो धौम्यः शिष्यानपृच्छत् क्व आरुणिः पा- ञ्चाल्यो गत इति ॥ २८ ॥ ते तं प्रोचुः भगवंस्त्वयैव प्रेषितो गच्छ केदारखण्डं बधानेति । स एवमुक्त- स्तान् शिष्यान् प्रत्युवाच तस्मात् तत्र सर्व्वे गच्छामः यत्र स गत इति ॥ २९ ॥ स तत्र गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकार भो आरुणे पाञ्चाल्य क्वासि वत्स एहीति ॥ ३० ॥ स तत् श्रुत्वारुणि- रुपाध्यायवाक्यं तस्मात् केदारखण्डात् सहसो- त्थाय तमुपाध्यायं उपतस्थे ॥ ३१ ॥ प्रोवाच चैनमुपाध्यायं अयमस्म्यत्र केदारखण्डे निःसर- माणमुदकमवारणीयं संरोद्धुं संविष्टो भगवत्- शब्दं श्रुत्वैव सहसा विदार्य्य केदारखण्डं भगवन्त- मुपस्थितः ॥ ३२ ॥ तदभिवादये भगवन्तमाज्ञापयतु भवान् किमर्थं करवाणीति ॥ ३३ ॥ स एवमुक्त- उपाध्यायः प्रत्युवाच यस्मात् भवान् केदारखण्डं विदार्य्य उत्थितस्तस्मात् उद्दालकएव नाम्ना भवि- ष्यतीत्युपाध्यायेनानुगृहीतः” । २४ ॥ अपरः स्वनामख्यात ऋषिभेदः । स तु श्वेतकेतु- पिता । यथा तत्रव कुन्तीपुत्त्रोत्पत्त्युनुज्ञाने १२२ ॥ “बभूवोद्दालको नाम महर्षिरिति नः श्रुतम् । श्वेतकेतुरिति ख्यातः पुत्रस्तस्याभवन् मुनिः” ॥ ९ ॥)

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उद्दालक¦ पु॰ उद्दलयति भूमिमुद्भिनत्ति + उद् + दल--णिच्-ण्वुल्।

१ वनकोद्रवे उत्पन्ने तु शिलाजत्वित्याद्युपक्रम्य
“मद्गकोरदूषकश्यामाकोद्दालकादीनां विरुक्षणच्छेदनीया-नाञ्चद्रव्याणां विधिवदुपयोगः”
“अथ सर्वेषां प्राणिनामय-माहारार्थं वर्ग उपदिश्यते। तद्यथा रक्तशालिषष्टि-कगङ्गुमुकुन्दकपाण्डुकपीतकप्रमोदककालकाशनकपुष्पक-कर्द्दमकशकुनाप्तुतसुगन्धकलमनीवारककोद्रवोद्दालकश्यामाक-गोधूमवेणुयवादयः” इति च सुश्रुतः। आयोदधौ-म्यशिष्ये आरुणौ

२ ऋपिभेदे। तस्य तन्नामकत्व-प्राप्तिः भा॰ आ॰

३ अ॰ उक्ता
“यथा एत-स्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिर्धौम्योनामायीदधौम्यस्तस्य शिष्यास्त्रयोबभूवुः उपमन्युरारुणिर्वेदश्चेति। स एकं शिष्यमारुणिंपाञ्चाल्यं प्रेषयामास गच्छ केदारखण्डं बधानेति। स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पाञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तत्केदारखण्डं बद्धुं नाशकत्। स तत्र क्लिश्यमानोऽप-श्यंदुपायं भवत्वेवं करिष्यामीति। स तत्र संविवेश। के-दारखण्डे शयाने च तथा तस्मिंस्तदुदकं तस्थौ। ततःकदाचिदुपाध्याय आयोदो धौम्यः शिष्यानपृच्छत् क्कआरुणिः पाञ्चाल्यो गत? इति। ते तं प्रत्यूर्चुभगन्। प्रेषितो गच्छ केदारखण्डं बधानेति। स एवमुक्तस्तान्शिष्यान् प्रत्थुवाच तस्मात् तत्र सर्वे गच्छामो यत्र सगत इति। स तत्र गत्वा तस्याह्वानाय शब्दञ्चकार। भो आरुणे। पाञ्चाल्य क्वासि वत्स! एहीति। स तत्श्रु॰त्वारुणिरुपाध्यायवाक्यं तस्मात् केदारखण्डात् सहसाउत्थाय तमुपाध्यायमुपतस्थे। प्रोवाच चैनमयमस्म्यत्रकेदारखण्डे निःसरमाणमुदकमवारणीयं संरोद्धुं संविष्टोभगवच्छब्द श्रुत्वैव सहसा विदार्य्य केदारखण्डं भवन्तमुप-स्थितः। तदभिवादये भगवन्तमाज्ञापतु भवान् कमर्थम्करवाणीति। स एवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच यस्मात्भवान् केदारखण्डं विदार्योत्यितः तस्मादुद्दालक एव[Page1175-a+ 38] नाम्ना भवान् भविष्यतीति उपाध्यायेनानुगृहीतः”।
“उद्दालकोहारुणिः श्वेतुकेतुं पुत्रमुवाच” छा॰ उ॰
“उद्दालकाद्युद्दालकोऽरुणादरुण” इति वृ॰ उ॰।

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उद्दालकः [uddālakḥ], =

उद्दाल q. v.

N. of a sage उद्दालक आरुणिः Bṛi. Up.3.7.1. -कम् A kind of honey. -Comp. -पुष्पभञ्जिका [उद्दालकानां पुष्पाणि भज्यन्ते यत्र क्रीडायां ण्वुल्] a sort of game played by the people in the eastern districts (in which Uddālaka flowers are broken or crushed).

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उद्दालक/ उद्-दालक m. = उद्-दालabove Sus3r.

उद्दालक/ उद्-दालक m. N. of a teacher S3Br.

उद्दालक/ उद्-दालक n. a kind of honey L.

Purana index

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

--a sage. वा. ४१. ४४; ६१. २५.

Purana Encyclopedia

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

UDDĀLAKA I : A disciple called Āruṇi of the teacher Āyodhadhaumya. To know how Āruṇi got the name Uddālaka, see under Āyodhadhaumya.

It is stated in Mahābhārata, Sabhā Parva, Chapter 7, Stanza 12 that this hermit Uddālaka was a prominent figure in the Durbar of Indra. Uddālaka had a son cal- led Śvetaketu and a daughter called Sujātā. He gave his daughter Sujātā in marriage to his favourite disci- ple Kahoḍaka. The hermit Aṣṭāvakra was their son. See under Aṣṭāvakra. (M.B. Vana Parva, Chapter 132). Once Uddālaka caused the river Sarasvatī to appear at the place of sacrifice. From that day onwards Sarasvatī got the name ‘Manoramā’ because when the thought came to his mind (manas) the river made its appearance. (M.B. Śalya Parva, Chapter 33). It is mentioned in Mahābhārata, Śānti Parva, Chapter 57, Stanza 10, that Uddālaka expelled his son Śvetaketu from the house be- cause the son was a hater of Brahmins.


_______________________________
*1st word in left half of page 803 (+offset) in original book.

UDDĀLAKA II : The story of another hermit of the name Uddālaka is mentioned in the Mahābhārata, Anuśāsana Parva. Chapter 71. This hermit is known as Uddālaki also. Once this hermit happened to forget that he had left flowers, food and his waterpot on the bank of the river and reaching his hermitage, he asked his son Nāciketa to fetch them from the bank of the river. When Nāciketa reached the bank of the river, those things had been washed down by the current. The son returned and reported the matter to his father. The father got angry and cursed his son to death. Seeing the son lying dead on darbha (mattress made of darbha grass) the hermit cried aloud. In that flow of tears life returned to the body and the son woke up as if from sleep. The father asked the son about the news of the realm of Yama (the god of death) and the son told the hermit the news about the world of the dead.


_______________________________
*2nd word in left half of page 803 (+offset) in original book.