उन्मर्दन

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उन्मर्दन¦ न॰ उद् + मृद--ल्युट्।

१ उद्घर्षणे सुश्रुतोक्ते वायु-प्रसादनार्थे

२ व्यापारभेदे। वायौ इत्युपक्रम्य सुश्रु॰
“त्वङ्-मांसासृक्शिरां प्राप्ते कुर्य्याच्चासृग्विमोक्षणम्। स्रेहोपना-हाग्निकर्म्म बन्धनोन्मर्द्दनानि च” शूलोपद्रवनिवारणार्थेसुश्रुतोक्ते

३ व्यापारभेदे च”
“वमनोन्मर्द्दनस्वेदलष्टनक्षपण-क्रियाः”। करणे ल्युट्।

४ उन्मर्द्दनसाधने द्रव्यादौ।
“अथैतान्युपकल्पयीत समावर्त्त्यमाने मणिं कुण्डले वस्त्रयुगंछत्रमुपानद्युगं दण्डं स्रजमुन्मर्दनमनुलेपनमाञ्जनमुष्णी-षमित्यात्मने चाचार्य्याय च” आ॰ गृ॰

३ ,

८ ,

१ ,
“उन्म-र्दनमभिषेकेऽवनीयैके” कात्या॰

१९ ,

४ ,

८ ।
“उन्मर्दन-चन्दनादि” कर्कः।

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उन्मर्दनम् [unmardanam], 1 Rubbing, kneading.

A fragrant essence used for the purpose of rubbing.

Act of purifying air.

उन्मर्दनम् [unmardanam], A rubbing down of the sacrificer with sweet-smelling substances before sprinkling him with fat. cf. सर्वसुरभ्युन्मर्दनं भवति Śat. Br.12.8.3.16. and Sāyaṇa says उन्मर्दनं उद्वर्तनं भवति । (For details read Dr. Gode's paper on, 'Massage in Ancient and Medieval India', Annals of Bhandarkar Oriental Research Institute XXXVI, parts I-II, pp. 85.113).

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उन्मर्दन/ उन्-मर्दन n. id. Ka1tyS3r. Gaut. Sus3r. BhP.

उन्मर्दन/ उन्-मर्दन n. a fragrant essence used for rubbing S3Br. Ka1tyS3r. A1s3vGr2.

Vedic Rituals Hindi

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उन्मर्दन न.
(उद् + मृद् + ल्युट्) शरीर पर मालिश करने के लिए उबटन आदि, का.श्रौ.सू. 8.9.26। (आवसथोन्मर्दनाऽ- लङ्करण-दन्तप्रक्षालनान्यध्वर्योरदीक्षितस्य)।