उपघात
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपघातः, पुं, (उपहन्यते अनेन । उप + हन + करणे घञ् ।) रोगः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (भावे घञ् । विनाशः । यथा, -- “तथात्वञ्चेदिन्द्रियाणामुपघाते कथं स्मृतिः” । इति भाषापरिच्छेदे । ४८ । अपकारः । “स्त्रीणाञ्च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य च” ॥ इति मनुः । २ । १७९ ॥)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपघात¦ पु॰ उप + हन--घञ्।
१ नाशने,
२ कर्म्मायोग्यतासम्पादने[Page1203-a+ 38]
“काकेभ्यो रक्ष्यतामन्नमिति बालोपि देशितः। उपघा-तप्रधानत्वात् न श्वादिभ्योऽपि रक्षति” मीमां॰ का॰।
“वी-जदोषोपघातेन पण्ये दोषममुपागते” या॰ स्मृ॰।
३ अप-कारे।
“स्त्रीणाञ्च प्रेक्षणालम्भमुपघातं परस्य च” मनुः।
४ इन्द्रियाणां स्वस्वकार्य्यजननासामर्थ्ये च
“तथात्वञ्चेदिन्द्रि-याणामुपघाते कथं स्मृतिः” भाषा॰। इन्द्रियाणामुपघातश्चएकादेशेन्द्रियभेदेन बाधिर्य्यादिभेदात् एकादशविधः। अ-शक्तिशब्दे
४७
३ पृ॰ विवृतिः। करणे घञ्।
५ रोगे
६ पापसमू-हे च
“रेतोरक्तगर्भोपघातः पञ्चगुणोजातकर्मणा प्रथममपो-हति” अष्टाभिःसंस्कारैः गर्भोपघातात् पूतो भवति” हारीतः
“उपघातः पापसङ्घः पञ्चगुणः पञ्चप्रकारः उपपातकजातिभ्रं शीकरसङ्करीकरणापावीकरणमलिनीकरणरूपपा-पपञ्चकसंघः” सं॰ त॰ रघु॰
“पाणिना मेक्षणेनाथ स्रुवेणैवतु यद्धविः। हूयते चानुपस्तीर्य उपघातः स उच्यते” गृह्यसंग्रहोक्ते
७ होमभेदे।
“अनुपस्तीर्येत्यनेन स्रुचियच्चतुरावर्त्तं पञ्चावर्त्तं वा घृतोपस्तरणादिकं तदत्र नास्तिमेक्षणादिना सकृद् गृहीत्वा होमः” व्र॰ त॰ रघु॰।
“चरौ तु बहुदैवत्यो होमः, स्यादुपाघतवत्” छन्दोग॰।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपघात¦ m. (-तः)
1. Disease, sickness.
2. Touch, contact, especially with an intent to injure.
3. Personal violence, assault. E. उप much, हन् to injure, घञ् aff.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपघात [upaghāta], See under उपहन्.
उपघातः [upaghātḥ], 1 A stroke, injury, insult; Ms.2.179; राजदैवोपघातेन पण्ये दोषमुपागते Y.2.256.
Destruction, ruin.
Touch, contact (with an intention to hurt).
Personal violence, assault. मैत्रेय भोः किमिदमद्य ममो- पघातो Mk.9.29.
Disease, sickness.
Sin.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपघात/ उप-घात m. (fr. उप-हन्See. ) , a stroke , hurt , violation
उपघात/ उप-घात m. injury , damage , offence , wrong MBh. R. Mn. S3ak. etc.
उपघात/ उप-घात m. weakness , sickness , disease , morbid affection(See. पुंस्त्वो-प, स्वरो-प) Sus3r.
उपघात/ उप-घात m. a kind of oblation or sacrifice Gr2ihya1s. ii , 7.
उपघात/ उप-घात etc. See. p. 197 , col. 1.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपघात पु.
(उप + हन् + घञ्) 1. प्रतिदर्श कृत्य = ‘प्रकृति’ में संशोधन, बौ.श्रौ.सू. 26.32; 2. मेक्षण से यज्ञीय भोज्य के निकाले या उठाये हुए भाग, जिनकी अगिन् में आहुति दी जाती है। उपघात होम वह कर्म है, जिसमें यज्ञीय भोजन का ‘अभिघारण’ एवं उपस्तरण नहीं होता, गौ.गृ.सू. 1.8.2 (द्रव्युपघात = दर्वी से किया गया निकालने का कृत्य), पा.गृ.सू. 2.14.13 (श्रवणा)।