उपनयनम्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उपनयनम्, क्ली, (अध्ययनार्थं आचार्य्यस्य उप समीपं नीयते येन कर्म्मणा इति । उप + नी ल्युट् ।) ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां यज्ञसूत्रधारणादिरूपप्र- धानसंस्कारः । अध्यापनार्थमाचार्य्यसमीपं नीयते येन कर्म्मणा तदुपनयनम् । यथा स्मृतिः । “गृह्योक्तकर्म्मणा येन समीपं नीयते गुरोः । एवाचार्य्यो वृतः तदा येन वृतः स तस्मै दक्षिणां दद्यात् । ब्रक्ष्मचारी तु तत्रैव स्थाने दिनान्तं यावत् वाग्यतस्तिष्ठेत् । ततः प्राप्तायां सन्ध्यायां सन्ध्या- मुपास्य कुशण्डिकोक्तविधानेन समुद्भवनामान- मग्निं संस्थाप्य मन्त्रं जप्त्वा दक्षिणं जानुं भूमौ निधाय दक्षिणपश्चिमोत्तरक्रमेण उदकाञ्जलि- सेकमग्निपर्य्युक्षणञ्च कृत्वा समिद्धोमं कुर्य्यात् । ततः प्रादेशप्रमाणघृताक्तसमित्त्रयं गृहीत्वा आद्य- न्तयोस्तूष्णीं मध्ये समन्त्रकं अग्नौ जुहुयात् । ततः कर्म्मशेषोक्तविधिना पुनरपि अग्निपर्य्युक्षणोप- क्रमं दक्षिणपश्चिमोत्तरक्रमेण उदकाञ्जलिसेकं कुर्य्यात् । ततः ब्रह्मचारी अग्निमभिवाद्य मन्त्रे- णग्निं विसृज्य अतीतायां सन्ध्यायां भिक्षालब्ध- मन्नं क्षारलवणवर्जितं सघृतमुदकेनाभ्युक्ष्य भक्षण- प्रकरणोक्तविधिना भुञ्जीत । एतच्चाग्निकर्म्म समावर्त्तनपर्य्यन्तं प्रत्यहं सायं प्रातः कर्त्तव्यम् ॥ इत्युपनयनकर्म्म समाप्तम् ॥ इति भवदेवभट्टः ॥ (ब्राह्मण-क्षत्त्रिय-वैश्यानामन्यतममन्वय-वयः शील- शौर्य्य -- शौचाचार-विनय-शक्ति-बल-मेधा-धृति- स्मृति-मति-प्रतिपत्तियुक्तं तनुजिह्वौष्ठदन्ताग्रमृ- जुवक्त्राक्षिनासं प्रसन्नचित्त-वाक्चेष्टं क्लेशसहञ्च भिषक् शिष्यमुपनयेत् । अतो विपरीतगुणं नोपनयेत् ।

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उपनयनम् [upanayanam], 1 Leading to or near.

Presenting, offering; धारासारोपनयनपरा नैगमाः सानुमन्तः V.4.13.

Investiture with the acred thread; गर्भाष्टमे ब्राह्मण उपनेय इत्युपनयनं संस्कारार्थम् Mbh.6.6.84. आसमावर्तनात्कुर्यात् कृतोपनयनो द्विजः Ms.2.18,173.

Employment, application.

Introduction (into any science).