उपलक्षणम्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उपलक्षणम्, क्ली, (उप + लक्ष् + ल्युट् ।) अजहत्- स्वार्थलक्षणा । (“स्वसिद्धये पराक्षपः परार्थे स्वसमर्पणम् । उपादानं लक्षणञ्चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥ यथा कुन्ताः प्रविशन्ति । इत्युपादानम् । गङ्गायां घोषः । इत्युपलक्षणम्” । इति काव्यप्रकाशः ॥) एकपदेन तदर्थान्यपदार्थकथनम् । यथा, शुद्धितत्त्वम् । “देशान्तरे मृते पत्यौ साध्वी तत्पादुकाद्वयम् । निधायोरसि संशुद्धा प्रविशेज्जातवेदसम्” ॥ अत्र पादुकाद्वयमित्युपलक्षणं द्रव्यान्तरमपि ॥

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उपलक्षणम् [upalakṣaṇam], 1 Looking at, beholding, observing, marking, ascertainment; वेलोपलक्षणार्थम् Ś.4.

A mark, characteristic or distinctive feature; उपलब्धमुपलक्षणम् V.4,4.33; उपलक्षणे तृतीया Sk.

Designation; प्राद्युपल- क्षणम् Sk.

Implying something that has not been actually expressed, implication of something in addition or any similar object where only one is mentioned; synecdoche of a part for the whole, of an individual for the species, or of a quality for that in which the quality exists (स्वप्रतिपादकत्वे सति स्वेतरप्रतिपादकत्वं); मन्त्रग्रहणं ब्राह्मणस्याप्युपलक्षणम् P.II.4.8 Sk.; so अस्ति नास्तेरुपल- क्षणम् &c.