उपवेद
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपवेदः, पुं, (उपमितो वेदेन ।) प्रधानवेदातिरिक्त- वेदः । स चतुर्विधः । आयुर्व्वेदः १ धनुर्व्वेदः २ गान्धर्व्ववेदः ३ स्थापत्यवेदः ४ । इति श्रीभागवतम् ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपवेद¦ पु॰ उपमितः वेदेन अवा॰ स॰। वेदसदृशे आयुर्वे-दादौ। स च वेदभेदेन चतुर्द्धा
“तत्रर्ग्वेदस्यायुर्वेद उपवेदः,यजुर्वेदस्य धनुर्वेदः, सामवेदस्य गान्धर्ववेदः, अथर्ववेदस्यशस्त्रशास्त्राणीति” शौनकोक्तचरणव्यूहोक्तदिशावसेयः। भा-वप्रकाशमते तु
“विधाताथर्वसर्वस्वमायुर्वेद प्रकाशयन्” इ-त्युक्तेः अथर्ववेदोपवेदत्वमायुर्वेदस्येति भेदः। अतएव सुश्रुते
“इह खल्यायुर्वेदोनाम यदुपाङ्गमथर्ववेदस्येत्युक्तम्”
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपवेद¦ m. (-दः) A minor Veda, of which four are reckoned, treating of the military art, medicine, music, and mechanics. E. उप and वेद a Veda.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपवेद [upavēda], See under उपविद्.
उपवेदः [upavēdḥ], 'Inferior knowledge', a class of writings subordinate to the Vedas. There are four such Upavedas, one being attached to each of the four Vedas: thus आयुर्वेद or Medicine to ऋग्वेद; (according to some authorities such as Suśruta it is a part of the Atharvaveda); धनुर्वेद or military science to यजुर्वेद; गान्धर्ववेद or Music to सामवेद, and स्थापत्य-शास्त्र-वेद or Architecture to अथर्ववेद.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपवेद/ उप-वेद m. " secondary knowledge " , N. of a class of writings subordinate or appended to the four वेदs (viz. the आयुर्-वेद, or science of medicine , to the ऋग्- वेद; the धनुर्वेदor science of archery , to the यजुर्-वेद; the गान्धर्व-वेदor science of music , to the सामवेद; and the शस्त्र-शास्त्रor science of arms , to the अथर्व- वेद; this is according to the चरणव्यूह, but Sus3r. and the Bhpr. make the आयुर्-वेदbelong to the अथर्व- वेद; according to others , the स्थापत्य-वेदor science of architecture , and शिल्प-शास्त्रor knowledge of arts , are reckoned as the fourth उप-वेद).