उपशय
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपशयः, पुं, (उप + शी + अच् ।) निदानपञ्चकान्त- र्गतरोगज्ञानजनकः । तस्य लक्षणम् । “हेतुव्याधिविपर्य्यस्तविपर्य्यस्तार्थकारिणाम् । औषधान्नविहाराणामुपयोगं सुखावहम् ॥ विद्यादुपशयं व्याधेः स हि सात्म्यमिति स्मृतः” । इति निदानम् ॥ (“अस्मिन्नर्थे उपशयः पुनर्हेतु- व्याधिविपरीतानां विपरीतार्थकारिणाञ्चौषधा- हारविहाराणां उपयोगः सुखानुबन्धः” । इति चरके निदानस्थाने प्रथमोऽध्यायः ॥)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपशय¦ पु॰ उप + शी--अच्।
१ समीपशयने।
“हेतुव्याधिविप-र्य्यासविपर्य्यस्तार्थकारिणाम्। औषधान्नविहाराणामुपयीगं सुखावहम्। विद्यादुपशयं व्याधेः सहि सात्म्य-[Page1331-b+ 38] मिति स्मृतः” इति निदानोक्तं व्याधिहेतुविपरीतौषधा-दितः
२ सुखावहोपयोगे। शयः हस्तः तस्मिन् तत्सामीप्येवा अव्ययी॰।
३ हस्ते इत्यर्थे
४ हस्तसमीपे च अव्य॰।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपशय¦ mfn. (-यः-या-यं) Productive of happiness or rest. m. (-यः)
1. As- [Page130-a+ 60] certainment of disease or diagnosis by the effect of certain arti- cles of food or medicine.
2. Allaying disease by diet, regimen, &c. E. उप before शी to sleep, अच् aff.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपशय [upaśaya], See under उपशी.
उपशय [upaśaya], a.
Lying by the side of
Productive of happiness or rest.
थः Lying by the side of.
A lair, ambush; हन्ति नोपशयस्थो$पि शयालुर्मृगयुर्मृगान् Śi.2. 8.
Diagnosis by the effect of certain articles of food, or medicine (one of the five elements of निदान).
Allaying disease by diet, regimen &c. -या A prepared piece of clay. -स्थ a. Lying in ambush (as a hunter); see उपशयः (2).
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपशय/ उप-शय See. उप-शी.
उपशय/ उप-शय mfn. lying near at hand or close by , lying ready for use S3Br. S3a1n3khS3r.
उपशय/ उप-शय m. one of the यूपs (or posts to which the sacrificial animal is tied) TS. vi , 6 , 4 , 4
उपशय/ उप-शय m. the lying near or by the side of
उपशय/ उप-शय m. a kind of hole in the ground (placed near the track of wild animals , for a hunter to conceal himself in Mall. on S3is3. ii , 80 )
उपशय/ उप-शय m. (in med.) the allaying (of diseases) by suitable remedies , suitableness , usefulness , advantageous medicine Car.
उपशय/ उप-शय m. the liking , predilection (of a sick person as for coolness etc. ) ib.
उपशय/ उप-शय m. diagnosis by the effect of certain articles of food or medicine W.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपशय पु.
(उप + शी + अच्) 1. मुख्य यूप के समीप इसके दक्षिण में रहने वाले 12वें यूप का नाम। इसकी सम्पूर्ण लम्बाई रुखानी से तराशी या काटी जाती है एवं इसे गर्त में नहीं रोपित करते (आप.श्रौ.सू. 14.5.8); एकादशिनी पशु में पशु को बांधने के लिए यूप के रूप में प्रयुक्त, बौ.श्रौ.सू. 17.14; 2. स्त्री का एक शिरोवस्त्र, बौ.श्रौ.सू. 15.15 (अश्व) 3. उन दस ऋत्विजों के लिए उक्त, जो रात्रि में दी जाने वाली आहुति के लिए अध्वर्यु एवं प्रतिप्रस्थातृ का स्थान ग्रहण करते हैं (अश्व), वाधू.श्रौ.सू. आ.ओ. IV 189; 4. प्रवर्ग्य में महावीर पात्र एवं रौहिण कपालों को बनाने के बाद बची हुई मिट्टी, श्रौ.को. (अं.) II.i 47; देखें-काशिकर 271. वे इसे उदचन नाम के हत्थे से रहित काष्ठीय करछुल के साथ समीकृत करते हैं, जिससे सोम निकाला जाता है। उपवीक्षाय उपशय 174