उपाकरण
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपाकरणम्, क्ली, (उपाक्रियतेऽनेन । उप + आ + कृ ल्युट् ।) संस्कारपूर्ब्बकश्रुतिग्रहणम् । इत्यमरः ॥ पशूनां संस्कारपूर्ब्बकहननम् । इति स्मृतिः ॥ (यथा, आश्वलायने १० । ४ । “उपाकरणकालेऽश्व- मानीय” ॥)
अमरकोशः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपाकरण नपुं।
वेदपाठारम्भविधिः
समानार्थक:उपाकरण
2।7।40।2।1
मुख्यः स्यात्प्रथमः कल्पोऽनुकल्पस्तु ततोऽधमः। संस्कारपूर्वं ग्रहणं स्यादुपाकरणं श्रुतेः॥
पदार्थ-विभागः : , क्रिया
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपाकरण¦ न॰ उप + आ + कृ--ल्युट्।
१ उपावर्त्तव्यमेत्येवं स्तोत्र[Page1343-b+ 38] प्रैषे
“नापव्याहरेदोपाकरणादुपावर्तध्वमित्येवाध्वर्य्यु-रुद्गातृभ्यः” शत॰ ब्रा॰
१ ,
५ ,
२ ,
१२ ,
“यदा उद्गातारः स्तोत्रंप्रारभेरन् तावदध्वर्युग्रहणादनन्तरं नापव्याहरेत्” भा॰
“प्राग्वा च प्रवदितोः प्रातरनुवाकोपाकरणम्” कात्या॰
९ ,
१ ,
१० ,।
“सोमे च ग्रहं ग्रहोत्वोपकरणात्”
३ ,
३ ,
१७ , उपावर्त्तध्वमित्ययंस्तोत्रप्रैषः उपाकरणशब्देनौच्यते” कर्कः। तथा प्रेषणे हि स्तोत्रस्यारम्भणात्तस्य तथा-त्वम्।
२ यज्ञियपशुसंस्कारविशेषे च
“गोतमस्तोमः प्रथमंद्वितीयस्याह्न पशोरुपाकरणकालेऽश्वमानीय बहिर्वेद्या-स्तावेवास्थापयेयुः” आश्व॰ श्रौ॰
१० ,
८ ,
२ ।
“तमवस्थित-मुपाकरणाय यदक्रन्दैत्येकादशभिः स्तौत्य प्रणुवन्”
५
“पशुकल्पेन पशुं संज्ञप्य प्रोक्षणोपाकरणवर्ज्जं वपामुत्-खिद्य जुहुयात्” आश्व॰ गृ॰
२ ,
४ ,
१५ ,
१ आरम्भे च।
“अथातोऽध्यायोपाकरणम्” आश्व॰ गृ॰
३ ,
३ ,
२ ,
“उपा-करणमारम्भः” ना॰ वृ॰। उपाकर्म्मशब्दार्थे च तत्प्रकार-कालादिकं वक्ष्यते
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपाकरण¦ n. (-णं)
1. Performance of a preparatory rite before reading the Vedas.
2. Immolation, sacrifice of an animal duly consecrated. E. उप and आङ् prefixed to कृ to do, aff. ल्युट्।
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपाकरणम् [upākaraṇam], 1 An invitation to begin, bringing near; पवमान˚, प्रातरनुवाक˚ &c.
A term given to certain sentences called Praiṣas (with which one priest calls another to perform a sacrifice).
Immolation, sacrifice of an animal consecrated according to rites.
Preparation, beginning, commencement.
Commencement of reading the Veda after the performance of the preparatory rite; cf. उपाकर्मन्; वेदोपाकरणाख्यं कर्म करिष्ये Srāvaṇī-mantra.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपाकरण/ उपा n. the act of bringing near , fetching S3Br. Pa1rGr2. etc.
उपाकरण/ उपा n. setting about , preparation , beginning , commencing A1p. A1s3vS3r. and A1s3vGr2. Ka1tyS3r. etc.
उपाकरण/ उपा n. commencement of reading the वेद(after the performance of preparatory rites , as initiation etc. ) S3a1n3khGr2. iv , 5 , 1
उपाकरण/ उपा n. N. of a particular स्तोत्रor prayer at sacrifices Ka1tyS3r. iii.
Vedic Rituals Hindi
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
उपाकरण न.
(उप + आ + कृ + ल्युट्) 1. बहिष्पवमान स्तोत्र के गायन का निर्देश अथवा प्रारम्भ करना ‘स्तोत्रोपाकरण’। अध्वर्यु होता को, उसे एक मुट्ठी बर्हिस् पकड़ाते हुए एक सङ्केत देता है, आप.श्रौ.सू. 12.17.6-8; 13.15-3; यज्ञ के मुख में स्तोत्रयुक्त कर दिया जाता है ‘वाचमेव तद् यज्ञमुखे युनक्ति इति ब्रह्मणा वाचम्’, बौ.श्रौ.सू. 14.5; देवता के लिए पशु का नियतीकरण अथवा समर्पण, अध्वर्यु दो कुशों को एवं एक पलाश की वृक्ष की शाखा को लेता है और उनसे वध्य को छूता है, और दो मन्त्रों का पाठ करता है, आप.श्रौ.सू. 7.12.5-8. वह होता को प्रातरनुवाक का पाठ करने के लिए प्रेरित करता है, आप.श्रौ.सू. 12.3.4; 2. वह कृत्य जो वेदाध्ययन के सत्र के आरम्भ को सूचित करता है, आश्व.गृ.सू. 3.5.1; शां.गृ.सू. 4.5.1; प्रति वर्ष वर्षा-ऋतु में इसका अनुष्ठान किया जाता है, किन्तु समय में भिन्नता है, दो आज्य भागों के साथ देवता भी भिन्न है, इसके बाद सावित्री, ब्रह्मा, श्रद्धा आदि के लिए आहुतियां। इसके बाद विभिन्न अवधि वाला अवकाश आता है, शां.गृ.सू.4.5.17। उपाकरण
