उपादानम्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उपादानम्, क्ली, (उप + आङ् + दा + ल्युट् ।) स्वस्व- विषयेभ्य इन्द्रियाकर्षणम् । तत्पर्य्यायः । प्रत्याहारः २ । इत्यमरः ॥ (ग्रहणम् । “स्यादात्मणोप्युपादा- नात् एषोपादानलक्षणा” । इति साहित्यदर्पणे १० परिच्छेदः ।) हेतुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ न्याय- मते ॥ समवायिकारणम् । प्रवृत्तिजनकज्ञानञ्च ॥

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उपादानम् [upādānam], 1 Taking, receiving, acquisition, obtaining; विश्रब्धं ब्राह्मणः शूद्राद् द्रव्योपादानमाचरेत् Ms.8.417; 12.7; विद्या˚ K.75.

Taking away, appropriating to oneself.

Employment, using; becoming familiar with.

Mention, enumeration; किमास्योपादाने प्रयोजनम् Mbh.I.1.9.

Saying, speaking.

Including, containing.

Withdrawing the organs of sense and perception from the external world and its objects.

A cause; motive, natural or immediate cause; पाटवोपादानः भ्रमः U.3. v. l.; प्रकृष्टपुण्य- परिपाकोपादानो महिमा स्यात् U.6.

The material out of which anything is made, the material cause; निमित्तमेव ब्रह्म स्यादुपादानं च वेक्षणात् adhikaraṇamālā.

A mode of expression in which a word used elliptically, besides retaining its own primary sense, conveys another (in addition to that which is actually expressed); स्वसिद्धये पराक्षेपः ... उपादानम् K. P.2.

(With Buddhists) conception; grasping at or clinging to existence (caused by तृष्णा and causing भव). (With Rāmānujas) preparation (of perfumes, flowers &c. as one of the five elements of worship).

Effort of body or speech.

N. of the four contentments mentioned in सांख्यकारिका as प्रकृत्युपादानकालभागाख्याः Sāṅ. K.5. -Comp. -कारणम् a material cause; प्रकृतिश्चोपादान- कारणं च ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम् Ś. B. -लक्षणा = अजहत्स्वार्था q. v.; see K. P.2; S. D.14.