उष्णोदकम्

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उष्णोदकम्, क्ली, (उष्णञ्च तत् उदकञ्चेति ।) तप्तजलम् । क्वाथ्यमानपादावशेषार्द्धावशेषपादहीनं जलम् । तद्विधिर्यथा । “अष्टमेनांशशेषेण चतुर्थेनार्द्धकेन बा । अथवा क्वथनेनैव सिद्धमुष्णोदकं बदेत्” ॥ अस्य गुणाः । सदा पथ्यत्वम् । कासज्वरविबन्ध- कफवाताममेदोनाशित्वम् । दीपनत्वम् । वस्ति- शोधनत्वञ्च । श्वास-कास-ज्वर-हरं पथ्यमुष्णोदकं सदा । यत् क्वाथ्यमानं निर्व्वेगं निःफेनं निर्म्मलं लघु ॥ चतुर्भागावशेषन्तु तत्तोयं गुणवत् स्मृतम् । न च पर्य्युषितं देयं कदाचिद्वारि जानता ॥ अम्लीभूतं कफोत्क्लेशि न हितं तत् पिपासवे । मद्यपानात् समुद्भूते रोगे पित्तोत्थिते तथा ॥ सन्निपातसमुत्थे च शृतशीतं प्रशस्यते” । इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्याये ॥) तमुवाच भगवानात्रेयो ज्वरितस्य कायसमुत्थान- देश-कालानभिसमीक्ष्य पाचनार्थं पानीयमुष्णं प्रयच्छन्ति भिषजः । ज्वरो ह्यामाशयसमुत्थः प्रायो भेषजानि चामाशयसमुत्थानां विकाराणां पाचन- वमनापतर्पणानि शमनानि भवन्ति पाचनार्थञ्च पानीयमुष्णं तस्मादेतज्ज्वरितेभ्यः प्रयच्छन्ति भि- षजो भूयिष्ठम् । तद्ध्येषां पीतं वातमनुलोमयति अग्निमुदर्य्यमुदीरयति । क्षिप्रं जरां गच्छति श्लेष्माणञ्च परिशोषयति स्वल्पमपि च पीतं तृष्णा- प्रशमनायोपपद्यते तथा युक्तमपि चैतन्नात्यर्थोत्- सन्नपित्ते ज्वरे सदाहभ्रमप्रलापातिसारे वा प्रदेयमुष्णेन हि दाह-भ्रम-प्रलापातिसारा भूयो- ऽभिवर्द्धन्ते शीतेनोपशाम्यन्तीति” । इति चरके विमानस्थाने ३ अध्यायः ॥)