उस्र

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उस्रः, पुं, (वस + “स्फायितञ्चिवञ्चिशकिक्षिपीति” । २ । १३ । उणादिसूत्रेण रक् ।) वृषः । (यथा, ऋग्वेदे । ६ । १२ । ४ ॥ “वन्वन्क्रत्वानार्वोस्रः पि- तेव” । “उस्रः वृषभः” । इति भाष्यम् ॥) रश्मिः । इति मेदिनी ॥ (यथा रघुः । ४ । ६६ । “शरैरुस्रैरिवोदीच्यानुद्धरिष्यन् रसानिव” । लताभेदः । सूर्य्यः । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ५८ । ४ । “प्र मित्रासो न ददुरुस्रो अग्रे” । “वसति नभ- सीत्युस्रः सूर्य्यः” । इति भाष्यम् । अश्विनीपुत्त्रौ । यथा तत्रैव । ४ । ४५ । ५ ॥ “अग्रय उस्रा जरन्ते प्रतिवस्तोरश्विनौ” ॥)

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उस्र¦ पु॰ वसन्ति रसा अत्र वस--रक् नि॰ न षत्वम्।

१ कि-रणे, सूर्य्यकिरणानां जलाकर्षकत्वेन रसवत्त्वात्तथात्वम्।

२ अन्येषां यथायथं रसवत्त्वम् बोध्यम्।

२ वृषे।

३ सुरभ्यां

४ लतायां

५ पृथिव्यां च स्त्री निरु॰। देवमात्रे पु॰ उज्ज्व॰
“उस्रावेतं धूर्षाहौ” यजु॰

४ ,

३३ ।
“उस्रौ अनड्वाहौ” वेददी॰
“क्रत्वा नार्वोस्रः पितेव” ऋ॰

६ ,

१२ ,

४ ।
“उस्रौवृषभः” भा॰
“शरैरुस्रैरिवोदीच्यान्नुद्धरिष्यन् रसानिव” रघुः
“यो धर्त्ता भुवनानां य उस्राणामपीछा” ऋ॰

८ ,

४१ ,

५ । [Page1382-b+ 31]

७ सूर्ये
“प्रमित्रासो न ददुरुस्रो अग्रे”

३ ,

५८ ,

४ ।
“वसति नभसीत्युस्रुः सूर्य्यः” भा॰। सूर्य्यरश्मिसम्पर्कात्

८ दिवसे च।
“वसुमां उस्रयामा” ऋ॰

७ ,

७१ ,

४ , उस्र-यामा दिवसं प्रति गन्ता” भा॰ उस्रमिच्छति उस्रीयति
“उस्र्योमाङ्क्षाटः प्रतिषेधः” वार्त्ति॰ लङादौ नाट उस्री-त्युक्तेः षत्वाभावश्च ओस्रीयत्।

९ सहवासिनोः अश्विनी-कुमारयोः द्वि॰ व॰।
“अग्नयः उस्रा जरन्ते” ऋ॰

४ ,

४ ,

५ ,

५ , उस्रा सहनिवसन्तावश्विनीसुतौ” भा॰।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उस्र¦ m. (-स्रः)
1. A bull.
2. A ray of light. f. (-स्रा)
1. A cow.
2. A plant, (Anthericum tuberosum, Rox.) E. वस् to dwell, रक् Una4di aff.

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उस्र [usra], a.

Relating to, or seen in, the morning.

Bright, shining.

स्रः A ray (of light), beam; सर्वैरुस्रैः समग्रैस्त्वमिव नृपगुणैर्दीप्यते सप्तसप्तिः M.2.13; R.4.66; Ki.5.31,34. शीर्षपुष्पोच्छ्रितैरुस्रैरुत्तंसितशिरोरुहाम्; Parṇāl. 4.36.

A bull; Rv.6.12.4.

A god.

The sun.

A day.

The two Aśvinīkumāras; Rv.2.39.3.

स्रा Morning, dawn.

Light; bright sky.

A cow; स्वयमुस्राश्च दुह्यन्ते Mb.12.263.31.

The earth. -Comp. -धन्वन् a. having a bright bow. -m. N. of Indra. -यामन् a. going out early in the morning (as the Aśvins); Rv.7.74.1.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

उस्र f. ( Un2. ii , 13 ) morning light , daybreak , brightness RV.

उस्र f. (personified as a red cow)

उस्र f. a cow RV. AV. xii , 3 , 73 MBh. xiii Nir. etc.

उस्र f. N. of a plant L.

उस्र m. a ray of light RV. i , 87 , 1 Ragh. Kir. etc.

उस्र m. the sun

उस्र m. day

उस्र m. an ox , bull RV. vi , 12 , 4 VS. iv , 33

उस्र m. N. of the अश्विन्s RV. ii , 39 , 3 ; iv , 62 , 1 ; vii , 74 , 1.

Vedic Index of Names and Subjects

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

Usra, m.; Usrā, f.; Usrika, m.; Usriya, m.; Usriyā, f. All these words denote a ‘bull’ or a ‘cow,’ occurring frequently in the Rigveda, and sometimes later, but usually with some reference to the morning light. In some passages the sense is doubtful. See Go.