ऋषिकुल्या
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
ऋषिकुल्या, स्त्री, (ऋषीणां कुल्या कृत्रिमाल्पा सरित् इव ।) नदी । इति हेमचन्द्रः ॥ (“ऋषिकुल्यां समासाद्य नरः स्नात्वा विकल्मषः । देवान्ं पितॄन् चार्च्चयित्वा ऋषिलोकं प्रपद्यते” ॥ इति भहाभारते । तीर्थयात्रापर्ब्बणि ३ । ८४ । ४६ ॥ ऋषिकुलाय हितम् । ऋषिकुल + यत् । ऋषि- कुलहिते, त्रि । यथा, मागवते ३ । १६ । १३ । “अथ तस्योशतीं देवीमृषिकुल्यां सरस्वतीम् । नास्वाद्य मन्युदष्टानां तेषामात्माप्यतृप्यत” ॥)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
ऋषिकुल्या¦ स्त्री ऋषीणां कुल्येव।
१ नद्यां त्रिका॰। ऋषीणांकृतिमा सरित्। मानससरोऽन्तिकस्थे ऋषिनिर्म्मितसरोवरे
“तांस्तु सान्त्वेन निर्ज्जित्य मानसं सर उत्तमम्। ऋषि-कुल्यास्तथा सर्व्वा ददर्श कुरुनन्दनः। सरो मानसमासाद्य हाटकानभितः प्रभो!। गन्धर्वरक्षितं देशमजयत् पाण्डवस्ततः” भा॰ स॰
२७ अ॰।
३ तीर्थभेदे
“ऋषिकुल्यां समासाद्य वासिष्टञ्चैव भारत! वासिष्ठी स-मभिक्रम्य सर्वे वर्ण्णा द्विजातयः। ऋषिकुल्यां समासाद्यनरःस्नात्वा विकल्मषः। देवान् पितॄंश्चार्चयित्वा ऋषि-लोकं प्रपद्यते” भा॰ व॰
८४ अ॰।
“भूमिभागास्तथा पुण्यागङ्गाद्वारमथापि च। ऋषिकुल्यास्तथामेध्या नदी चित्रव-हातथा” भा॰ अनु॰
१६
५ अ॰। ऋषिकुलाय हितं यत्।
४ ऋषिकुलहिते त्रि॰।
“उभयोरृषिकुलपायाः सर-स्वत्याः सुरोधसोः” भाग॰
३ ,
२२ ,
२६ ।
“ऋषिकुल्यायाःऋषिकुलहितायाः सरस्वत्याः” श्रीधरः। ऋषिकुलतर्हीत्[Page1454-a+ 38] यत्।
५ ऋषिकुलयोग्ये त्रि॰।
“अथ तस्योशतीं देवी-मृषिकुल्यां सरस्वतीम्” भाग॰
३ ,
१६ ,
१३ ,। सा च
“भूम्न ऋषिकुल्यायामुद्गीथस्ततः प्रस्तारो देवकुल्यायाम्” भाग॰
५ ,
१५ ,
६ । भारतवर्षस्थे
६ महानदीभेदे तत्र-त्यमहानदीकीर्त्तने भा॰
५ ,
१९ ,
१८ । चन्द्रवशा ताम्र-पर्ण्णीत्युपक्रम्य
“ऋषिकुल्याऽद्रिसामा कौशिकी मन्दा-किनीति ताः प्रदर्श्य इति महानद्य इत्युक्तम्।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
ऋषिकुल्या¦ f. (-ल्या) A river E. ऋषि a saint, कुल्या an artificial canal: a ca- nal made by the saints.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
ऋषिकुल्या/ ऋषि--कुल्या f. " the river of the ऋषिs " , a sacred river , N. of सरस्वती(also denoting " the river of ऋषिs i.e. sacred hymns " , सरस्वतीbeing the goddess of speech) BhP. iii. 16 , 13 ; 22 , 27
ऋषिकुल्या/ ऋषि--कुल्या f. N. of a river MBh. VP. Ma1rkP. etc.
ऋषिकुल्या/ ऋषि--कुल्या f. of a wife of भूमन्BhP. v , 15 , 5.
Purana index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
--a R. in भारतवर्ष from the शुक्तिमत् hill. (Mahendra--ब्र्।, म्। and वि। प्।). भा. V. १९. १८; Br. II. १६. ३७-38: M. ११४. ३१; Vi. II. 3. १३-14.
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Ṛṣikulyā^1 : f.: Name of a tīrtha.
If one bathes in the Ṛṣikulyā and if one lives there for a month subsisting only on vegetables (śākāhāraḥ) he reaches the world of the Ṛṣis (ṛṣilokaṁ prapadyate) 3. 82. 44, 43.
_______________________________
*2nd word in right half of page p301_mci (+offset) in original book.
Ṛṣikulyā^2 : f.: Name of a river.
Listed by Saṁjaya among the rivers of the Bhāratavarṣa; people use its water for drinking purposes 6. 10. 34, 13; all the rivers listed here are described as mothers of the universe and very strong 6. 10. 35 (for citation see Atikṛṣṇā ); finds mention in the Daivata-Ṛṣi-Vaṁśa 13. 151. 21, 2; [ṛṣikulyāḥ (pl.) 2. 25. 4: probably not a proper name; when Arjuna went beyond the Śveta mountain and ran over the Hāṭaka country, he saw the lake Mānasa and many small rivers of the Ṛṣis (ṛṣikulyāś ca tāḥ sarvā dadarśa…)].
_______________________________
*3rd word in right half of page p301_mci (+offset) in original book.
Mahabharata Cultural Index
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
Ṛṣikulyā^1 : f.: Name of a tīrtha.
If one bathes in the Ṛṣikulyā and if one lives there for a month subsisting only on vegetables (śākāhāraḥ) he reaches the world of the Ṛṣis (ṛṣilokaṁ prapadyate) 3. 82. 44, 43.
_______________________________
*2nd word in right half of page p301_mci (+offset) in original book.
Ṛṣikulyā^2 : f.: Name of a river.
Listed by Saṁjaya among the rivers of the Bhāratavarṣa; people use its water for drinking purposes 6. 10. 34, 13; all the rivers listed here are described as mothers of the universe and very strong 6. 10. 35 (for citation see Atikṛṣṇā ); finds mention in the Daivata-Ṛṣi-Vaṁśa 13. 151. 21, 2; [ṛṣikulyāḥ (pl.) 2. 25. 4: probably not a proper name; when Arjuna went beyond the Śveta mountain and ran over the Hāṭaka country, he saw the lake Mānasa and many small rivers of the Ṛṣis (ṛṣikulyāś ca tāḥ sarvā dadarśa…)].
_______________________________
*3rd word in right half of page p301_mci (+offset) in original book.