कर्कोट
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कर्कोटः, पुं, (कर्क + ओटप्रत्ययः ।) नागराजविशेषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कर्कोट(क)¦ पु॰ कर्क--ओट।
१ नागभेदे स च अष्टनागान्तर्गतः।
“अनन्तोवासुकिः पद्मो महापद्मोऽपि तक्षकः। कर्कोटःकुलिकः शङ्ख इत्यष्टौ नागनायकाः” त्रिका॰। ति॰ त॰पुराणान्तरे गारुडे च द्वितीयार्द्धे
“कुलिकः कर्कटः शङ्खइति पाठः। अयञ्च नागपञ्चम्यां पूज्यः यथाह तत्रैव।
“शेषः पद्मो महापद्मः कुलिकः शङ्खपालकः: वासुकिःशङ्खकश्चैव कालियो मणिभद्रकः। ऐरावतो धृतराष्ट्रंकर्कोटकधनञ्जयौ” इति। अयञ्च कद्रुपुत्रभेदः।
“शेषःप्रथमतोजातोवासुकिस्तदनन्तरम। ऐरावतस्तक्षकश्च क-र्कोटकधनञ्जयौ” भा॰ आ॰
३५ अ॰ नागनामकथने। कर्कोटकनागस्य नारदशापेन जडताप्राप्तिकथा नलेनसह संवादश्च भा॰ व॰
६६ अ॰
“उत्सृज्य दमयन्तीन्तु नलो राजा विशाम्पते!। ददर्शदावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने। तत्र शुश्रावशब्दं वै मध्ये भूतस्य कस्यचित्। अभिधाव नलेत्युच्चैःपुण्यश्लोकेति चासकृत्। मा भैरिति नलश्चोक्त्वा मध्य-मग्नेः प्रविश्य तम्। ददर्श नागराजानं शयानं कु-ण्डलीकृतम्। स नागः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानो नल-न्तन्ता। उवाच विद्धि मां नाम्ना नागं कर्कोटकंनृप!। मया प्रलुब्धो महर्षिर्नारदः सुमहातपाः। तेन मन्युपरीतेन शप्तोऽस्मि मनुजाधिप!। तिष्ठ त्वंस्थावर इव यावदेव नलः क्वचित्। इतो नेता हितत्र त्वं शापान्मोक्ष्यसि मत्कृतात्। तस्य शापान्नशक्नोमि पदाद्विचलितुं पदम्। उपदेक्ष्यामि ते श्रे-यस्त्रातुमर्हति मां भवान्। सखा च ते भविष्यामिमत्समो नास्ति पन्नगः। लथश्च ते भविष्यामि शीघ्र-मादाय गच्छ माम्। एवमुक्त्वा स नागेन्द्रो वभुवा-ङ्गुष्ठमात्रकः। तं गृहीत्वा नलः प्रायाद्देशं दावविव-र्जितम्। आकाशदेशमासाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना। उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटकोऽब्रवीत्। प-दानि गणयन् गच्छ स्वानि नैषध! कानिचित्। तत्र-तेऽहं महावाहो! श्रेयो धास्यामि यत् परम्। ततःसङ्ख्यातुमारब्धमदशद्दशमे पदे। तस्य दष्टस्य रूपं तत्[Page1705-b+ 38] क्षिप्रमन्तरधीयत। स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थावात्मानं विकृतनलः। स्वरूपधारिणं नागं ददर्श स महीपतिः। ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन् नलमब्रवीत्। मयातेऽन्तर्हितं रूपं न त्वां विद्युर्जना इति। यत्कृतेचासि निकृतो दुः खेन महता नल!। विषेण स म-दीयेन दुः खं त्वयि निवत्स्यति। विषेण संवृतैर्गात्रै-र्यावत्त्वां न विमीक्ष्यति। तावत्त्वयि महाराज! दुःखंवै स निवत्स्यति। अनागा येन निकृतस्त्वमनर्हो ज-नाधिप!। क्रोधादसूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता। न ते भयं नरव्याघ्र! दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतोऽपि वा। ब्रह्मद्विड्भ्यश्च भविता मतप्रसादान्नराधिप!। राजन्! वि-षनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति। संग्रामेषु चराजेन्द्र! शश्वज्जयमवास्प्यसि। गच्छ राजन्नितः सूतोवाहुकोऽहमिति ब्रुवन्। समीपमृतुपर्णस्य स हि वैवाक्षनैपुणः। अयोध्यां नगरीं रम्यामद्य वै निषधेश्वर!। सतेऽक्षहृदयं दाता राजाश्वहृदयेन वै। इक्ष्वाकुकुलजःश्रीमान् मित्रञ्चैव भविष्यति। भविष्यसि यदाक्षज्ञः श्रे-यसा योक्ष्यसे तदा। समेष्यसि च दारैस्त्वं मा स्मशोके मनः कृथाः। राज्येन तनयाभ्याञ्च सत्यमेत-द्ब्रवीमि ते। स्वंरूपञ्च यदा द्रष्टुमिच्छेथास्त्वं नरा-धिप!। संस्मर्त्तव्यस्तदा तेऽहं वासश्चेदं निवासयेः। अनेन वाससाच्छन्नः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यसे। इत्युक्त्वाप्रददौ तस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा। एवं नलं स-मादिश्य वासो दत्त्वा च कौरव!। नागराजस्ततो राजं-स्तत्रैवान्तरधीयत”।
७२ अ॰
“तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः। कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात् सततसुद्वमन्”।
७९ अ॰।
“कर्को-टकस्य नागस्य दमयन्त्या नलस्य च। ऋतुपर्णस्य राज्ञश्चकीर्त्तनं कलिनाशनम्” संज्ञायां कन्
२ विल्ववृक्षे पु॰राजनि॰।
३ फललताभेदे (कां कुड) गौरा॰ ङीष्
“कर्कोटकीफलं कुष्ठहृल्लासारुचिनाशनम्। श्वासकासज्व-रान् हन्ति कटुपाकञ्च दीपनम्। ईषद्विभिन्नमरिचः परि-पूर्ण्णगर्भं तैलेन रन्धितसुसैन्धवपातयोगम्। बाह्लीकयुक्त-पयसा विहिताभिषेकं कर्कोटकीफलमिदं रुचिकृत्तरू-त्थम्”। वैद्यके तद्गुणपाकादि।
४ पीतघोषावृक्षे स्त्री रा-जनि॰। स्वार्थे कन् अत इत्त्वम्। कर्कोटिका (काकरोल)वृक्षे (कां कुड)
५ कुष्माण्ड्याञ्च स्त्री राजनि॰।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कर्कोट¦ m. (-टः) One of the principle serpents or Nagas of Patala.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कर्कोटः [karkōṭḥ] टकः [ṭakḥ], टकः One of the eight principal cobras. [When king Nala, being persecuted by Kali, was made to undergo many hardships, Karkoṭa, who was once saved by him from fire, so deformed him that none might recognise him during his days of adversity.]
The sugar-cane.
The बिल्व tree.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कर्कोट m. N. of one of the principal नागs of पातालVP. Ra1jat. etc.
कर्कोट m. pl. N. of a people VarBr2S.
कर्कोट n. N. of a plant Sus3r.