कर्द्दमः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कर्द्दमः, पुं, (कर्द कुत्सितरवे + “कलिकर्द्योरमः” । उणां ४ । ८४ इति अमः ।) कर्द्दः । कादा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । निषद्वरः २ जम्बालः ३ पङ्कः ४ शादः ५ । इत्यमरः । १ । १० । ९ ॥ (तथाहि याज्ञबल्क्यः । १ । १९७ । “रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्ठान्यन्त्यश्ववायसैः । मारुतेनैव शुध्यन्ति पक्वेष्टकचितानिच” ॥) अस्य गुणाः । शीतलत्वम् । रूक्षत्वम् । विष- रोगवेदनादाहशोथनाशित्वम् । व्रणशोधनरो- पणत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (“कर्द्दमो दाहपित्तार्त्तिशोथघ्नः शीतलः सरः” । इति भावप्रकाशस्य पूर्ब्बखण्डे १ भागे ॥) स्वाय- म्भुवमन्वन्तरे प्रजापतिविशेषः । स तु ब्रह्मण- श्छायायां जातः । तस्य भार्य्या स्वायम्भुवमनुकन्या देवहूतिः । पुत्त्रः कपिलदेवः कन्याः कलाद्या नव । इति श्रीभागवतम् । ३ । १२ । २७ ॥ पापम् । इत्युणादिकोषः । ४ । ८४ ॥ छाया । यथा, -- “वेदेषु कर्दमः शब्दश्चायायां वर्त्तते स्फुटम् । बभूव कर्दमाद्बालः कर्दमस्तेन कीर्त्तितः” ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे २२ अध्यायः ॥ (नाग- विशेषः । यथा महाभारते १ । ३५ । १६ । “कर्द्दमश्च महानागो नागश्च बहुमूलकः” ॥)