कल्पपादप

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कल्पपादपः, पुं, (कल्पयति सर्व्वकामं सम्पादयति । इति कल्पः । स चासौ पादपश्चेति कर्म्मधारयः ।) कल्पवृक्षः । यथा नैषधे । १ । १५ । “मृषा न चक्रेऽल्पितकल्पपादपः” ॥

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कल्पपादप¦ पु॰ कर्म्म॰ राहुशिरोवत् त॰ स॰ वा।

१ सुर-तरुभेदे
“मृषा न चक्रेऽल्पितकल्पपादपः” नैष॰। महादानान्तर्गते स्वर्णनिर्म्मितपादपाकारे देये

२ द्रव्यभेदेतद्विधानं हेमा॰ दा॰ उक्तं यथा-
“मत्स्य उवाच।
“कल्पपादपदानाख्यमतः परमनुत्तमम्। महादान प्रवक्ष्यामि सर्व्वपातकनाशनम्। पुण्यं दिन-[Page1823-a+ 38] मथासाद्य तुलापुरुषदानवत्। पुण्याहवाचनं कुर्य्या-ल्लोकेशावाहनं तथा। ऋत्विग्मण्डपसम्भारभूषणाच्छा-दनादिकम्”। आदिशब्देण कालदेशवृद्धिश्राद्धशिवादि-पूजागुर्वृत्विग्चतुष्टयवरण--मधुपर्कं--दान--होम--वेदिको-परिचक्र--लेखनपञ्चवर्ण--वितानपताकातोरणादि, मत्स्य-पुराणोक्ततुलापुरुषदानवद्वेदितव्यम्।
“काञ्चनान्कारयेद्वृक्षान् नानाफलसमन्वितान्। नानाविहारवस्त्राणिभूषणानि च कारयेत्”। नानाफलेति, पूंस्त्रीगो-गज--वाजि--मणि--वज्र--कनक--रजत--भक्ष्यफलादोणि।
“शक्तितस्त्रिपलादूर्द्धमासहस्रात् प्रकल्पयेत्। अर्द्धात् कॢप्त-सुवर्ण्णस्य कारयेत् कल्पपादषम्। गुडप्रस्थोपरिष्टाच्चसितवस्त्रयुगावृतम्। कामदेवमधस्ताच्च सकलत्रं प्रक-ल्पयेत्”। अर्द्धात् कॢप्तसुवर्ण्णस्येति यथाशक्ति दानार्थकॢप्त-सुबर्ण्णस्यार्द्धेन ब्रह्मादिप्रतिमासहितं कल्पपादप कुर्य्यात्द्वितीयमप्यर्द्धं चतुर्द्धा विभज्य एकैकांशेन वक्ष्यमाणस्वस्व-देवतासहितान् सन्तानादीन् विदध्यात्, गुडप्रस्थोऽत्र
“द्वात्रिंशत्पलिकः प्रस्थः पुराणे परिकीर्त्तित” इति। ब्रह्मादिलक्षणमुक्तं ब्रह्माण्डदाने, कामदेवरूपन्तु विष्णु धर्मो-त्तरात्
“कामदेवस्तु कर्त्तव्योरूपेणाप्रतिमो भुवि। अष्ट-बाहुः प्रकर्त्तव्यः शङ्खपद्मविभूषणः। चापवाणकरश्चैवसमाकुञ्चितलोचनः। रतिः प्रीतिस्तथाशक्तिर्भार्य्याश्चैता-स्तथोज्ज्वला। चतस्रस्तस्य कर्त्तव्याः पत्न्योरूपमनोहराः। चत्वारश्च करास्तस्य कार्य्या भार्य्यास्तनोपगाः। केतुश्चमकरः कार्य्यः पञ्चवाणमुखोमहानिति”। अधस्तादितिब्रह्मादिभिरपि सम्बध्यते। अत्र प्रकृतौ परिमाणाभावात्{??}उरुषेच्छया प्रतिमादिपरिमाणानियमः।
“सन्तानं पूर्व्व-वत्तद्वत्तुरीयांशेन कल्पयेत्” तुरीयांशेन, द्वितीयार्द्ध-चतुर्थांशेनेत्यर्थः। तद्वत्कल्पवृक्षबत्, पञ्चशाखं गुडप्रस्थो-परिगतं ब्रह्मादिप्रतिमान्वितं कुर्य्यादित्यर्थः। केचित्तुकामदेवमधस्तात् प्रकल्पयेदितिसन्तानवृक्षे योजयन्ति, तन्मतेतत्प्रतिमैव कर्त्तव्या।
“मन्दार दक्षिणे पार्श्वेश्रिया सार्द्धंघृतोपरि। पश्चिमे पारिभद्रन्तु सावित्र्या सह जीरके। सुरभीसंयुतं तद्वन्निवेश्यं हरिचन्दनम्। तुरीयांशेन कुर्वीतसौम्येन फलसंयुतम्”। श्रोलक्षणमुक्तं ब्रह्माण्डदाने, सावि-त्रीलक्षणमाह नारदः
“पद्मासना च सावित्री साक्षसूत्र-कमण्डलुः”। सुरभीलक्षणं ब्रह्माण्डपुराणे
“सवत्सासुरभी, धेनुरारक्ता प्रस्नुतस्तनीति,
“सौम्येन, उत्तरेण। घृतादीनासपि परिमाणापेक्षायां तद्वदिति वचनात् मलि-[Page1823-b+ 38] धानाच्च प्रस्थपरिमाणत्वमवधेयम्।
“कौशेयवस्त्रंसंयुक्तानि-क्षुमाल्यफलान्वितान्। तथाष्टौ पूर्ण्णकलशान् पादुकासन-भाजनम्। दीपकोपानहच्छत्रचामरासनसंयुतम्। फल-माल्ययुतं तद्वदुपरिष्टाद्वितानयकम्। तथाष्टादश धान्यानिसमन्तात् परिकल्पयेत्”। अशनभाजनं, भोज्यान्वित-भाजनं वितानं पञ्चवर्ण्णम्। अथ पूर्व्ववत् पूर्व्वेद्युरवि-वासनं विधाय श्वोभूते ब्राह्मणवाचनादिपूर्णाहुतिपर्य्यन्तंकर्म्मशेषं समापयेत्।
“होमाधिवासनान्ते च स्नापितोवेदिपुङ्गवैः। त्रिःप्रदक्षिणमावृत्य मन्त्रमेतमुदीरयेत्। नमस्ते कल्पवृक्षाय चिन्तितार्थप्रदायिने। विश्वम्भरायदेवाय नमस्ते विश्वमूर्त्तये। यस्मात् त्वमेव विश्वात्माब्रह्मा स्थाणुर्दिवाकरः। मूर्त्तामूर्त्तपरं वीजमतः पाहिसनातनः! त्वमेवामृतसर्व्वस्वमनन्तः पुरुषोऽव्ययः। स-न्तानाद्यैरुपेतः सन् पाहि संसारसागरात्”। अमृता,देवाः तेषां सर्व्वस्वं, अमृतसर्वस्वम्।
“एवमामन्त्र्य तंदद्यात् गुरवे कल्पपादपम्। चतुर्भ्यश्चापि ऋत्विग्भ्यःसन्तानादीन् प्रकल्पयेत्”। दानवाक्यमत्र तुलापुरुषोक्त-मूहनीयं, चतुर्भ्यः प्रकल्पयेदित्येकैकस्मै दद्यादित्यर्थः। चतुर्भ्यैतिवचनादत्र चतुर्णामेवर्त्विजां वरणमिति गम्यतेऋत्विगष्टकपक्षे तु ऋत्विग्भ्य इति ऋत्विग्युग्मेभ्य इत्यर्थः। एतस्मिंश्च पक्षे जापकादिभ्योऽन्यैव दक्षिणा दातव्या। वेदचतुष्टयापेक्षया चतुःसंख्यत्वमिदमृत्विजामिति केचित्। इहापि
“प्राप्य तेषामनुज्ञाञ्च तथान्येभ्योपि दापये-दिति” बोद्धव्यम। दक्षिणानिर्ण्णयश्च पूर्व्ववत्। स्वल्पे-ष्वेकाग्निवत् कुर्य्याद् गुरवे वाभिपूजनम्। न वित्तशाठ्यंकुर्वीत न च विस्मयवान् भवेत्”। स्वल्पत्वविवरणमुक्तब्रह्माण्डदाने। ततः पुण्याहवाचने कृते वेदिसमीप गत्वाकृतदेवपूजोयजमानोगुरुश्च पूर्ववदेव देवताविसर्जनं कुर्य्यात्।
“अनेन विधिना यस्तु महादानं निवेदयेत्। सर्व्वपाप-विनिर्मुक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत्। अप्सरोभिः परि-वृतः सिद्धचारणपन्नगैः। भूतान् भव्यांश्च मनुजांस्ता-रयेद्रोमसंमितान्। स्तूयमानो दिवःपृष्ठे पितृपुत्रप्रपौत्रवान्। विमानेनार्कवर्णेन विष्णुलोकं स गच्छतिदिवि कल्पशतं तिष्ठेद्राजराजो भवेत् ततः। नारायणबलोपेतो नारायणपरायणः। नारायणकथासक्तो नारायणपुरं व्रजेत्। यो वा पठेत् सकलकल्पतरुप्रदानं,यो वा शणोति पुरुषोऽल्पधनः स्मरेद्वा। सोऽपीन्द्रलोक-मयिगम्य सहाप्सरोभिर्म्मन्वन्तरं वसति पापविमुक्तदेहः”। [Page1824-a+ 38] इति मत्स्यपुराणोक्तकल्पतरुदानविधिः। तत्रैव लिङ्गपुराणे,
“सनत्कुमार उवाच। अथान्यत् संप्रवक्ष्यामि कल्पपाद-पमुत्तमम्। शतनिष्केण कर्त्तव्यं सर्वशस्यसमन्वि-तम्
“। सर्वशाखाः, सर्वदिगन्तशाखाः।
“शाखायांविधिना कृत्वा मुक्तादाम प्रलम्बितम्। दिव्यैर्म्मरकतैश्चैवचाङ्कुराणि प्रविन्यसेत्”। दिव्यैः, उत्कृष्टैरित्यर्थः।
“प्रबालङ्कारयेद्धीमान् प्रबालेन द्रुमस्य च”। प्रबालेन प्रबा-लङ्कारयेदिति, विद्रुमैर्बालपल्लवान् कारयेत्यदिर्थः।
“फलानिपद्मरागैश्च पारिजातस्य शोभनम्। मूलदण्डञ्च नीलेनवज्रेण स्कन्धमुत्तमम्। वैदूर्य्येण द्रुमाग्रञ्च पुष्परागेणमस्तकम्”। स्कन्धादूर्द्ध्वभागो मस्तकं, तदूर्द्धं, द्रुमा-ग्रम्।
“गोमेदकेन वै स्कन्धं सूर्य्यकान्तेन सुव्रतः। चन्द्रकान्तेन वा वेदिं द्रुमस्य स्पटिकेन वा। वितस्तिमात्र आयामो वृक्षस्य परिकीर्त्तितः। शाखा-ष्टकसमानञ्च विस्तारञ्चोर्द्धतस्तथा”। शाखाव्यतिरिक्तस्यवृक्षस्य वितस्तिमात्र उच्छ्रायः कार्य्यः, उर्द्ध्वतस्तथेति,स्कन्धादूर्द्ध्वमुखी नवमी या मध्यमशाखा तस्या अपि वि-तस्तिमात्र उच्छ्रायः, शाखाष्टकसमानं विस्तारमिति,अष्टदिग्मुखीनामष्टशाखानां विस्तारं तिर्य्य ग्व्याप्ति-वितस्तिमात्रमेव कुर्य्यादित्यर्थः।
“तन्मूले स्थापयेल्लिङ्गंलोकपालसमावृतम्। पूर्व्वीक्तवेदिमध्ये तु मण्डले स्थाप्यपादपम्। पूजयेद्देवमीशानं लोकपालांश्च यत्नतः। पूर्व-वज्जपहोमाद्यन्तुलाभारवदाचरेत्। निवेदयेद्द्रुमं शम्भो-र्ब्राह्मणायाथ वा नृप!। ब्राह्मणेभ्योऽथवा राजा सार्व-भौमो भविष्यति”। तुलाभारवदाचरेदिति लिङ्गपुरा-णोक्ततुलापुरुषदानविहितविधिमाचरेदित्यर्थः। कालो-त्तरे।
“फलानान्तु सहस्रेण कल्पयेत् कल्पपादपम्। समूलदण्डपत्रञ्च फलपुष्पसमन्वितम्। पञ्चस्कन्धन्तुसंकल्प्य पञ्चानां स्थापयेत् सुधीः। सद्योजातेन मन्त्रेणदेय ग्राह्यं शिवाग्रतः। दिव्यैर्विमानैर्देहान्ते शिवलोकेमहीयते। पितरस्तस्य मोदन्ते सत्यलोके महीपते!”। इति लिङ्गपुराणो क्तकल्पपादपदानविधिः।

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कल्पपादप/ कल्प--पादप m. = -तरुabove Naish.

Purana index

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

--see कल्पवृक्ष। M. २७४. 7.