कार्त्तवीर्य्य
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कार्त्तवीर्य्यः पुं, (कृतवीर्य्यस्य अपत्यं अण् ।) चन्द्र- वंशीयकृतवीर्य्यराजपुत्त्रः । तत्पर्य्यायः । हेहयः २ दोःसहस्रभृत् ३ अर्ज्जुनः ४ । (यथा, भागवते ९ । २३ । २४ । “न नूनं कार्त्तवीर्य्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः । यज्ञदानतपोयोगश्रुतवीर्य्यजयादिमिः” ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कार्त्तवीर्य्य¦ पु॰ कृतवीर्य्यस्यापत्यम् अण्। कृतवीर्य्यनृपापत्येसहस्रवाहौ अर्जुने।
“अर्जुनःकृतवीर्य्यस्य सप्तद्वीपेश्वरोऽभवत्। दत्तात्रे याद्धरेरंशात् प्राप्तयोगमहागुणः। न नूनं कार्त्तवी-र्य्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः। यज्ञदान तपोयोगैः श्रुत-वीर्य्यजपादिभिः” भाग॰
९ ,
२३ ,
२७ । तत्कथादि अर्जुनशब्दे
३६
६ पृ॰ उक्तप्रायसधिकं भा॰ आनु॰
१५
२ अ॰ उक्तं यथा। [Page1945-b+ 38]
“सहस्रभुजभृत् श्रीमान् कार्त्तवीर्य्योऽभवत् प्रभुः। अस्यलोकस्य सर्व्वस्य माहिष्मत्यां महाबलः। स तु रत्नाकर-वतीं सद्वीपां सागराम्बराम्। शशास पृथिवीं सर्व्वां हैहयःसत्यविक्रमः। स्ववित्तं येन दत्तन्तु दत्तात्रेयाय कारणे। क्षत्त्रधर्म्मं पुरस्कृत्य विनयं श्रुतमेव च। आराधयामासच तं कृतवीर्य्यात्मजो मुनिम्। न्यमन्त्रयत सन्तुष्टो द्विजश्चैनंवरैस्त्रिभिः। स वरैश्छन्दितस्तेन नृपो वचनमब्रवीत्। सह-स्रवाहुर्भूयासं चमूमध्ये गृहेऽन्यथा। मम बाहुसहस्रन्तुपश्यन्तां सैनिका रणे। विक्रमेण महीं कृत्स्नां जयेयं शंसि-तव्रत!। ताञ्च धर्म्मेण सम्प्राप्य पालयेयमतन्द्रितः। चतुर्थंचवरंयाचे त्वामहं द्विजसत्तम! तं ममानुग्रहकृते दातुम-र्हस्यनिन्दित!। अनुशासन्तु मां सन्तो मिथ्योद्वृत्तं त्वदा-श्रयम्। इत्युक्तः स द्विजः प्राह तथास्त्विति नराधिपम्। एवं समभवंस्तस्य वरास्ते दीप्ततेजसः। ततः स रथमा-स्थाय ज्वलनार्कसमद्युतिम्। अब्रवीद्वीर्य्यसम्मोहात् कोऽन्वस्ति सदृशो मम। धैर्य्येवीर्य्ये यशःशौर्य्ये विक्रमेणौजसाऽपि वा। तद्वाक्यान्तेऽन्तरीक्षे वै वागुवाचाशरौरिणी। न त्वं मूढ! विजानीषे ब्राह्मणं क्षत्रियाद्वरम्। सहितोब्राह्मणेनेह क्षत्रियः शास्ति वै प्रजाः। अर्ज्जुन उवाच। कुर्य्यां भूतानि तुष्टोऽहं क्रुद्धो नाशन्तथा नये। कर्म्मणामनसा वाचा न मत्तोऽस्ति बरो द्विजः। पूर्ब्बो ब्रह्मोत्तरोवादो द्वितीयः क्षत्रियोत्तरः। त्वयोक्तौ हेतुयुक्तौ तौकथं नु ब्राह्मणो वरः। सर्व्वभूतप्रधानांस्तान् भैक्षवृत्तीनहंसदा। आत्मसम्भावितान् विप्रान् स्थापयाम्यात्मनो वशे। कथितं ह्यनया सत्यं गायत्र्या कन्यया दिवि। विजेष्याम्य-बशान् सर्व्वान् ब्राह्मणांश्चर्म्मवाससः। न च मां च्यावयेद्रा-ष्ट्नात्त्रिषु लोकेषु कश्चन। देवो वा मानुषो वापि तस्माज्-ज्येष्ठो द्विजादहम्। अथ ब्रह्नोत्तरं लोकं करिष्ये क्षत्रियो-त्तरम्। न हि मे संयुगे कश्चित्सोढुमुत्सहते बलम्। अर्जुनस्यवचः श्रुत्वा वित्रस्ताऽभून्निशाचरी। अथैनमन्तरिक्षस्थ-स्ततो वायुरभाषत। त्यजैनं कलुषं भावं ब्राह्मणेभ्यो नम-स्कुरु। एतेषां कुर्व्वतः पापं राष्ट्रक्षोभो भविष्यति। अथ वात्वां महीपाल! शमयिष्यन्ति ये द्विजाः। निरसिष्यन्ति तेराष्ट्राद्धतोसाहं महाबलाः। तं राजा कस्त्वमित्याह ततस्तंप्राह मारुतः। वायुर्व्वैदेवदूतोऽस्मि हितं त्वां प्रब्रवी-म्यहम्। अर्ज्जुन उवाच। अहो त्वयाऽद्य विप्रेषुभक्तिरागः प्रदर्शितः। यादृशं पृथिवीभूतं तादृशं ब्रूहि वैद्विजम्। वायोर्व्वा सदृशं किञ्चित् ब्रुहि त्वं ब्राह्मणोत्त-[Page1946-a+ 38] मम्। अपां वै सदृशो वह्निः सूर्य्यस्य नभसोऽपि वा”। ततः पवनार्ज्जुनयोः संवादे बहुकथा तत्र दृश्या।
“भवन्तं कार्त्तवीर्य्योयोहीनसन्धिमचीकरत्” भट्टिः।
“अनन्यसाधारणराजशब्दीबभूव योगी किल कार्त्त-वीर्य्यः” रघुः।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कार्त्तवीर्य्य¦ m. (-र्य्यः)
1. The name of a king, also called ARJUNA, killed by PARASURAMA.
2. The name of one of the Jaina chacravartis or emperors of the world. E. कृतवीर्य्य the father of this prince, अण् patronymic aff.