कालनेमि

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कालनेमिः, पुं, (कालम्य मृत्योः नेमिरिव चक्रवत् ।) स्वनामख्यातराक्षसः । स च लङ्कापते रावणस्य मातुलः । यथा, -- “कालनेमिं दुराधर्षं रक्षःपरमदुर्जयम् । चतुरास्यं चतुर्हस्तमष्टनेत्रं भयावहम्” ॥ इति गोः रामायणे ६ । ८२ । ६४ ॥ दैत्यविशेषः । यथा, -- श्रीभागवते । “आत्मानमिह संजातं जानन् प्राम्विष्णुना हतम् । महासुरं कालनेमिं यदुभिः स व्यरुध्यत” ॥ स तु हिरण्यकशिपुपुत्त्रः । इति हरिवंशः ॥ (कालचक्रम् ॥)

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कालनेमि¦ पु॰ कालस्य मृत्योर्नेमिः स्तम्भ इव। दानवभेदेतदुत्पत्त्यादिकथा हरि॰

४७

० यथा-
“पूर्व्वदेवभयं श्रुत्वा मारुताऽग्निकृतं महत्। काल-नेमिरिति ख्यातो दानवः प्रत्थदृश्यत। भास्काराकार-मुकुटः शिञ्जिताङ्गदभूषणः। मन्दराचलसङ्काशो महा-राजतसंवृतः। शतप्रहरणोदग्रः शतबाहुः शताननः। शतशीर्षः स्थितः श्रोमान् शतशृङ्ग इवाचलः। कक्षेमहति संवृद्धो निदाव इव पावकः। धूम्रकेशो हरिच्श्मश्रुर्द्दंष्ट्रालौष्ठपुटाननः। त्रैलोक्यान्तरविस्तारी नाम-यन् वपुषा क्षितिम्। बहुनिस्तुलयन् व्योम क्षिपन्पद्भ्यां महीघरान्। ईरयन् मुहनिःश्वासैर्वृष्टिभाजोबला-हकान्। तिर्य्यगायतरक्ताक्षं मन्दरोदग्रवर्चसम्। दिध-क्षन्तमिवायान्तं सर्व्वान् देवगणान्मृधे। तर्जयन्तंसुरगणान् छादयन्तं दिशोदश। संवर्त्तकाले तृषितंदृप्तं मृत्युमिवोत्थितम्। सुतलेनोच्छ्रायवता विपुलाङ्गुलि[Page1999-b+ 38] पर्व्वणा। माल्याभरणपूर्ण्णेन किञ्चिच्चलितवर्ष्मणा। उच्छ्रितेनाग्रहस्तेन दक्षिणेन वपुष्मता। दानवान् देव-निहतानुत्तिष्ठध्वमिति ब्रुवन्। समरे कालनेमिं तंद्विषतां कालनेमिनम्। वीक्षन्ते स्म सुराः सर्व्वे भयविक्लवलोचनाः। तं वीक्षन्ति स्म भूतानि क्रमन्तं कालनेमिनम्त्रिविक्रमं विक्रमन्तं नारायणमिवाप्रम्। सोच्छ्रयन्प्रथापादं मारुताघूर्णिताम्बरः। प्राक्रामदसुरोयुद्धे त्रासयसर्व्वदेवताः। स मयेनासुरेन्द्रेण परिष्वक्तः क्रमन्रणेकालनेमिर्बभौ दैत्यः सविष्णुरिव मन्दरः। अथ विव्यथिरे देवाः सर्व्वे सेन्द्रपुरोगमाः। दृष्ट्वा कालमिवायान्तकालनेमिं भयावहम्। ” तत्स्तत्पराक्रममुक्त्वा

४९ अ॰
“तमप्रतिमकर्म्माणंसमानं सूर्य्यवर्चसा। चक्रमुद्यम्य समरे क्रीधदीप्तोगदाधरः। स मुष्णन् दानवं तेजः समरे स्वेन तेजसा। विच्छेद बाहुं चक्रेण श्रीधरः कालनेमिनः। तच्च तक्त्रशतं घोरं साग्निचूर्ण्णाट्टहासि वै। तस्य दैत्यस्य चक्रेणप्रममाथ बलाद्धरिः” इत्यनेन हरिणा तस्य बधकथोक्ता।
“कालनेमिबधात्प्रीतस्तुराषद्धिव शाङ्र्गिणम्” रघुः का-लनेनिबधे युद्धे युद्धे त्रिपुरधातने” दुर्गार्चापद्धतिः।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कालनेमि¦ m. (-मिः)
1. A demon, the son of HIRANYAKASIPU.
2. A Rak- shasa described in the Ramayana

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कालनेमि/ काल--नेमि m. " felly of the wheel of time " , N. of an असुर(slain by कृष्ण, identified with कंस) MBh. Hariv. etc.

कालनेमि/ काल--नेमि m. N. of a रक्षस्R. vi , 82 , 64

कालनेमि/ काल--नेमि m. N. of a son of the Brahman यज्ञ-सोमKatha1s. x , 7

Purana Encyclopedia

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

KĀLANEMI I : A great Asura. In later years he was born as Kaṁsa, the son of Ugrasena. (See under Kaṁsa).


_______________________________
*3rd word in right half of page 372 (+offset) in original book.

KĀLANEMI II : A brahmin from Mālava. His father was called Yajñasena. (Kathāsaritsāgara, Kathāmukha- lambaka).


_______________________________
*4th word in right half of page 372 (+offset) in original book.

KĀLANEMI III : A Rākṣasa. During the Rāma- Rāvaṇa war, when Lakṣmaṇa swooned, Hanūmān started for Droṇa mountain for medicine. Rāvaṇa deputed Kālanemi to obstruct the path of Hanūmān. Well acquainted with the trickeries of the Rākṣasas Hanū- mān killed Kālanemi who appeared before him disguis- ed as a sage. (Adhyātma Rāmāyaṇa, Yuddha Kāṇḍa, Canto 67).


_______________________________
*1st word in left half of page 373 (+offset) in original book.