कालरात्रि
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कालरात्रिः, स्त्री, (कालः कालरूपा ब्रह्मैकदिने चतु- र्द्दशमनूनामधिकारावसाने सृष्टिसंहारहेतुभूता रात्रिः ।) रात्रिविशेषः । सा तु कालः संहारः । मरणं तदुपलक्षितारात्रिः कल्पान्तरात्रिरित्यर्थः । इति देवीमाहात्म्यटीकायां विद्याविनोदः ॥ भीम- रथी । इति हारावली ॥ दुर्गायाः शक्तिविशेषः । यथा, -- “सा दूर्गा शक्तिभिः सार्द्धं काशीं रक्षति सर्व्वतः । ताः प्रयत्नेन संपूज्याः कालरात्रिमुखा नरैः” ॥ इति काशीखण्डम् ॥ (दीपावली । यथा, -- “दीपावली तु या प्रोक्ता कालरात्रिश्च सा मता” । इत्यागमवचनात् । क्रियायोग्यकालविशेषः । यदुक्तं दीपिकायाम् । “रवौ षष्ठं विधौ वेदं कुजवारे द्वितीयकम् । वुधे सप्त गुरौ पञ्च भृगुवारे तृतीयकम् ॥ शनावाद्यं तथा चान्तं रात्रौ कालं विवर्जयेत्” ॥)
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कालरात्रि¦ स्त्री कालो रात्रिरिव कालस्य खण्डकालस्यरात्रिरिव अप्रकाशकत्वात्।
१ प्रलयरात्रौ
२ प्रलयकालेतत्र सर्व्वचेष्टाराहित्यात् तथात्वम्।
“यदा स देवोजागर्त्ति तदेदं चेष्टते जगत्। यदा स्वपिति शान्तात्मा तदासर्वं प्रलीयते” इति मनुना प्रलयकाले सर्व्वचेष्टारा-हित्योक्तेस्तत्कालस्य रात्रिरूपत्वम्।
३ दुर्गामूर्त्तिभेदे साच
“कालरात्रि मथोवक्ष्ये सपत्नगणसूदनीम्” इत्युपक्रम्यमन्त्र महोदचौ
१८ तरङ्गे उक्ता, तत्रैव तस्या मन्त्रपूजादिकंदृश्यम्।
“शक्तिभिःसहिता दुर्गा कार्शीं रक्षति सर्व्वतः। ताः प्रयत्नेन संपूज्याः कालरात्रिमुखा नरैः” काशीख॰
“कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्चदारुणा” देवीमा॰व्याकृतञ्चैतद् गुप्तवत्यां यथा
“कालरात्रिः सर्व्वजन्तु-मरणोपलक्षिता कल्परात्रिः। महारात्रिः ब्रह्मलयोपल-क्षिता महाप्रलयरात्रिः, मोहरात्रिः मोहावर्त्तगर्त्त-पातिनी महामायाख्या संसृतिकर्त्त्री, यद्वा दैनन्दिन-प्रलयब्रह्मप्रलयमोक्षरूपमहाप्रलयरूपरात्रय इति पद-त्रयस्यार्थः।
४ तत्प्रतिपादकमन्त्रभेदे च अभेदोपचारात्स च मन्त्रः बह्वृचग्रन्थे रात्रिसूक्तत्वेन प्रसिद्धः। सामभेदे च
“रुत्रिं प्रपद्ये” इत्यादिः।
५ भीमरथ्याम् (अतिवृद्धवयस्के) हारा॰। सर्वप्राणिना-शिकायां
६ यमभगिन्यां भावप्र॰।
७ दीपान्वितामाव-स्यायाम्
“दीपावली तु या प्रोक्ता कालरात्रिश्च सामता” इत्यागमोक्तेः।
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कालरात्रि¦ m. (-त्रिः)
1. A particular night, one which occurs on the 7th day of the 7th month of every 77th years; after such a period of life, a man is exempt from attention to the usual ordinances.
2. The last night of a Kalpa
3. A dark night.
4. A form of Sakti or DURGA. E. काल black, time, and रात्रि a night: see भीमरथी।
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कालरात्रि/ काल--रात्रि f.
कालरात्रि/ काल--रात्रि f. the night of all-destroying time , night of destruction at the end of the world (often personified and identified with दुर्गाor with one of her शक्तिs) MBh. R. etc.
कालरात्रि/ काल--रात्रि f. the night of a man's death Pan5cad.
कालरात्रि/ काल--रात्रि f. a particular night in the life of a man (on the seventh day of the seventh month of the seventy-seventh year , after which period a man is exempt from attention to the usual ordinances) L.
कालरात्रि/ काल--रात्रि f. N. of a Brahman woman (skilled in magic) Katha1s. xx , 104.
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
KĀLARĀTRI : The Devatā presiding over the night on the eve of death. The fierce aspect of the Devatā is described in the Mahābhārata as follows:--
Coal-black in colour, with swollen mouth and eyes and wearing red garlands and clothings--thus appeared the woman (Devatā) presiding over the death-night. With the fierce cord in her hand she drags away the souls of the dead. (Sauptika Parva, Chapter 9).
_______________________________
*12th word in left half of page 373 (+offset) in original book.