किमिच्छक

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

किमिच्छकः, पुं, (किमिच्छसीति प्रश्नेन दानार्थं का- यति शब्दायतेऽत्र । निपातनात् साधुः ।) व्रत- विशेषः । तद्विवरणं यथा, -- मार्कण्डेय उवाच । “अथ साऽवीक्षितो माता वीरा वीरप्रजावती । पुण्येऽहनि समाहूय प्राह पुत्त्रमवीक्षितम् ॥ पुत्त्राहमभ्यनुज्ञाता तव पित्रा महात्मना । उपवासं करिष्यामि दुष्करोऽयं किमिच्छकः ॥ स चायत्तस्तव पितुस्त्वया साध्यो मयापि वा । प्रतिज्ञाते त्वया पुत्त्र ! ततस्तत्र यताम्यहम् ॥ द्रव्यस्यार्द्धं महाकोषात् तव दास्याम्यहं पितुः । धनं ते पितुरायत्तमनुज्ञातास्मि तेन च ॥ क्लेशसाध्यो ममायत्तः स हि श्रेयो भविष्यति । साध्यो भविष्यो यदि ते कश्चिद्बलपराक्रमैः ॥ स ते साध्योऽन्यथा वापि दुःखसाध्यो भविष्यति । तत्त्वं प्रतिज्ञां कुरुषे यदि पुत्त्रात्र वै व्रते ॥ तदेतदहमारप्म्ये कथ्यतां यन्मतं तव । अवीक्षिदुवाच । वित्तं मे पितुरायत्तं ममेशत्वं न तत्र वै । यन्मच्छरीरनिष्पाद्यं तत् करिष्ये त्वयोदितम् ॥ किमिच्छकं व्रतं मातर्निश्चित्य भव निर्व्यथा । राज्ञा पित्राभ्यनुज्ञातं यदि वित्तेश्वरेण मे ॥ नान्यत् प्रार्थयते किञ्चित् तदा पुत्त्रोऽब्रीत् पुनः ॥ दत्त्वा किमिच्छकं तुभ्यं प्राप्तोऽहं तात ! सङ्कटम् । तत् करिष्यामि निर्लज्जोभूयो दारपरिग्रहम् ॥ स्त्रियाः समक्षं विजितः पतितो धरणीतले । स्त्रीपतिर्भविता भूयस्तातैतदतिदुष्करम् ॥ तथापि किं करोम्येष सत्यपाशवशङ्गतः । करिष्यामि यथात्थ त्वं भुज्यतां निजशासनम्” ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अवीक्षिच्चरितनामा- ध्यायः ॥

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

किमिच्छक¦ त्रि॰ किमिच्छसि किमिच्छसीति पृच्छति पृषो॰। किमिच्छसि किमिच्छसीति प्रश्नकारके भोजनाद्यर्थमाह्वा-नाय नियुक्ते

१ भृत्यादौ।
“सुमनोमोदकै रत्नैर्हिरण्येनच भूरिणा। गोभिर्वस्त्रैश्च राजेन्द्र! विविधैश्चकिमिच्छकैः” भा॰ शा॰

३८
“किमिच्छसि किमिच्छसीतिप्रश्नकारकैर्भृत्यैःविविधैर्गोवस्त्रादिभिर्निमन्त्रयद्भिः” नीलक॰। किमिच्छसीतिप्रश्चेन दानार्थं कायति शब्दायतेऽत्र पृषो॰।

२ मार्कण्डेयपु-राणीक्ते व्रतभेदे पु॰ तद्व्रते हि
“पुरोहितस्य वीराया-(तन्नामराजमहिष्याः) वदतोऽर्थिजनं प्रति। कः किमि-च्छति दुःसाध्यम् कार्य्यं किंसाध्यतामिति। करन्धमस्यमहिषी किमिच्छकमुपोषिता। राजपुत्रोऽप्यविक्षित्तु श्रुत्वापौरोहितं वचः। प्रत्युवाचार्थिनः सर्व्वान् राजद्वारमु-पागतान्। मया साध्यं शरीरेण कार्य्यं किञ्चित् ब्रवीतुमे। मम माता महाभागा किमिच्छकमुपोषिता। शृण्वन्तुमेऽर्थिनः सर्व्वे प्रतिज्ञातं मयात्र वै। किमिच्छथ ददाम्येवंक्रियमाणे किमिच्छके” अर्थिनोऽभिलाषानुरूपदानार्थकेच्छाप्रश्नपूर्व्वकं तद्दानं विहितमिति तस्य तथात्वम्।

३ इच्छाविषयप्रश्नपूर्व्वकेष्टेच्छानुरूपदेयमात्रेऽपि
“प्रतिश्रयान् सभाः कूपान् प्रपाः पुष्करिणीस्तथा। नैत्यकानिच सर्व्वाणि किमिच्छकमतीव च” भा॰ शा॰

६६

८५ श्लो॰

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

किमिच्छक/ किम्--इच्छक n. what one wishes or desires , anything desired MBh. xii , xiii

किमिच्छक/ किम्--इच्छक m. N. of a particular form of austerity (by which any object is obtained) Ma1rkP.