कुम्भक
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कुम्भकः, पुं, (कुम्भ इव कायति प्रकाशते निश्चलत्वात् । कै + कः । यद्वा कुम्भ + स्वार्थे कः ।) दक्षिण- हस्तेन नासापुटद्वयं धृत्वा प्राणायामाङ्गं वायु- स्तम्भनम् । इति तन्त्रम् ॥ (पातञ्जलयाज्ञव- ल्क्यादौ तु । “कुम्भकः पूरको रेचः प्राणायामस्त्रिलक्षणः । पूरकं पूरणं वायोः कुम्भकः स्थापनं क्वचित् ॥ वहिर्निःसारणं तस्य रेचकः परिकीर्त्तितः ॥ दक्षिणे रेचयेद् वायुं वामेन पूरितोदरः । कुम्भेन धारयेन्नित्यं प्राणायामं विदुर्बुधाः ॥ अङ्गुष्ठेन पुटं ग्राह्यं नासया दक्षिणं पुनः । कनिष्ठानामिकाभ्याञ्च वामं प्राणस्य संग्रहे ॥ अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यान्तु ऋग्वेदी सामगायनः । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यान्तु ग्राह्यं सर्व्वैरथर्व्वभिः” ॥) (तथा च, हठयोगदीपिकायाम् । २ । ४३ । “तत्सिद्धये विधानज्ञाश्चित्रान् कुर्व्वन्ति कुम्भकान् । विचित्रकुम्भकाभ्यासाद्विचित्रां सिद्धिमाप्नुयात्” ॥
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कुम्भक¦ पु॰ कुम्भ + स्वार्थे क॰ कुम्भ इव कायति प्रकाशते निश्च-लत्वात् कै--क वा। प्राणयामाङ्गे वायुरोधन ध्यापारभेदेकुम्भशब्दं विवृतिः।
“कुम्भकोनिश्चल श्वासः” या॰ स्मृ॰। [Page2116-a+ 38]
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कुम्भक¦ m. (-कः) Stopping the breath by shutting the mouth and close- ing both nostrils with the fingers of the right hand. E. कन् added to the last.
Apte
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कुम्भकः [kumbhakḥ], 1 The base of a column (used especially in this sense frequently in inscription).
A religious exercise (in Yoga phil.), stopping the breath by closing the mouth and both nostrils with the fingers of the right hand; प्राणापानौ संनिरुन्ध्यात्पूरकुम्भकरेचकैः Bhāg.7.15.32.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कुम्भक m. ifc. a pot Katha1s.
कुम्भक m. a measure (of grain , etc. ) Jyot.
कुम्भक m. the prominence on the upper part of an elephant's forehead MBh. xii , 4280
कुम्भक mn. stopping the breath by shutting the mouth and closing the nostrils with the fingers of the right hand (a religious exercise) BhP. Veda7ntas. Sarvad. etc.
कुम्भक m. the base of a column Buddh.
कुम्भक m. N. of an attendant of स्कन्दMBh. ix , 2577
Purana Encyclopedia
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
KUMBHAKA I : A warrior of Skanda. (Śalya Parva, Chapter 45, Verse 75).
_______________________________
*5th word in left half of page 439 (+offset) in original book.
KUMBHAKA II : (Nikumbhaka). A very reputed sage. If he visited any place at dusk he left it only after a thousand years. He visited Kāśī once when King Divo- dāsa was ruling the state after having killed the Rākṣasa called Kṣemaka, who had lived like a king there. Kum- bhaka lived in a forest in Kāśī with his disciples. Prosperity reigned supreme within a radius of three Yojanas from where the sage lived. Neither wild beasts nor famine infested the area.
Once a fierce famine broke out in Kāśī, and the failure of rain caused great havoc. Finding it impossible to feed the cows their keepers went with their live-stock every morning to Kumbhaka's place where summer had not yet even peeped in, and after feeding their cows there, they returned home in the evening. But, one even- ing they led back with them the cows used by the sage for his Pūjās. When the sun set, as usual the sage sat before the sacred fire for Pūjā. But, the cow had not come. With his divine vision he found out the reason for the absence of the cow. He cursed that the region where the keepers of the cows lived be turned into a desert, and the kingdom of Kāśī became a desert place, where- upon king Divodāsa went to the banks of the Gomatī and founded a new kingdom there. (Brahmāṇḍa Purāṇa Chapter 2).
_______________________________
*6th word in left half of page 439 (+offset) in original book.