कुम्भीक

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कुम्भीकः, पुं, (कुम्भीव कायते प्रकाशते । कै + कः ।) पुन्नागवृक्षः । इति रत्नमाला ॥ (यथा, सुश्रुते । “प्रियङ्गुसमङ्गाधातकीपुन्नागरक्तचन्दनचन्दनमो- चरसरसाञ्जनकुम्भीकस्रोतोऽञ्जनपद्मकेसरयोजन- वल्ल्यो दीर्घमूलाचेति” ॥) कुम्भिका । यथा, -- “दूर्व्वाकशेरुपूतीककुम्भीकप्लवशैवलम्” । इति चक्रपाणिदत्तः ॥ (विकृतगर्भविशेषः । यथा, “पुंस्त्वदोषास्तु पञ्चैव प्रोक्तास्तत्रेर्ष्यकः स्मृतः । आसेक्यश्चैव कुम्भीकः सुगीन्धखण्डसंज्ञितः” ॥ इति शार्ङ्गधरेण पूर्ब्बखण्डे सप्तमेऽध्याये उक्तम् ॥ “स्वे गुदेऽब्रह्मचर्य्याद्यः स्त्रीषु पुंवत् प्रवंर्त्तते । कुम्भीकः स च विज्ञेयः” । इति सुश्रुते शारीर- स्थाने २ अध्याये ॥)

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कुम्भीक¦ पु॰ कुम्भीव कायति कै--क।

१ पुन्नागवृक्षे। रत्न-मा॰

२ कुम्भिकायां (पाना) कुम्भीकवीजप्रतिमाः” सुश्रुतःसुश्रुते अयं प्रियङ्ग्वादिगणे उक्तः यथा
“प्रियङ्गुसमङ्गाघातकीपुन्नागरक्तचन्दनचन्दननोचरसरसा-ञ्जनकुम्भीकस्रोतोऽञ्जनपद्मकेसरयोजनवल्ल्यो दीर्घमूलाचेति”। तत्र पुन्नागस्य पृथक्कीर्त्तनात् कुम्भिकापरत्वम्। सुश्रुते नेत्ररर्त्मस्थे

३ रोगभेदे कुम्भिकाशब्दे तद्वाक्य-मुदाहृतम् तत्रोक्ते

४ शूकरोगोपद्रवभेदे च यथा
“अथातः शूकदोषनिदानं व्याख्यास्यामः। लिङ्गवृद्धिमि-च्छतामक्रमप्रवृत्तानां शूकदोषनिमित्ता दश चाष्टौ चव्याधयो जायन्ते। तद्यथा सर्षपिका, अष्ठीलिका,ग्रथितम्, कुम्भीका, अलजी, मृदितम्, सम्मूढपि-डका, अवमन्थः, पुष्करीका, स्पर्शहानिः, उत्तमा,शतपोनकः, त्वक्पाकः, शोणितार्वुदम्, मांसार्वुदम्,मांसपाकः, विद्रधिः, तिलकालकश्चेति” इति विभज्यतल्लक्षणमुक्तं यथा
“कुम्भीका तक्तपित्तोत्था जाम्बवा-स्थिनिभाऽशुभा”
“कुम्भिका रक्तपित्ताभ्यामिति भावप्र॰ ह्रस्वमध्यपाठस्तुलिपिकरप्रमाद्यत्। ततः समूहे खलादि॰ इनि। तद्रो-गसमूहे स्त्री
“कुम्भीकिनीं शर्कराञ्च तयैवोत्सङ्गिनी-मपि”
“कुम्भीकिनी सह शर्करया लेख्या” सुश्रुतःसुश्रुतोक्ते क्लीवभेदे पु॰
“स्वे गुदे ब्रह्मचर्य्याद्यः स्त्रीषु पुंवत्प्रवर्त्तते कुम्भीकः सच विज्ञेयः। इत्युक्त्वा”
“आसेक्यश्चसुगन्धी च कुम्भीकः सेर्ष्यकस्तथा। अरेतसैपे ज्ञेया अ-शुक्रः पण्डसंज्ञितः” तल्लक्षणं तत्रोक्तम्।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कुम्भीक¦ m. (-कः)
1. A plant. the bark of which furnishes a yellow dye, (Rottleria tinctoria:) see पुन्नाग।
2. An aquatic plant.
3. An affec- tion of the eyes, hordeolum or stye: see कुम्भिका।

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कुम्भीकः [kumbhīkḥ], 1 The Punnāga tree.

A catamite. -का Swelling of the eye-lids. see कुम्भिका.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कुम्भीक m. a pathic , catamite Sus3r.

कुम्भीक m. the plant Rottleria tinctoria or perhaps Pistia Stratiotes (the bark of which furnishes a yellow dye) Sus3r.

Purana index

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

--a hell, for those fallen from Karma. वा. ८३. ८९.