कुविवाह

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कुविवाह¦ पु॰। कुगतिस॰ वर्ण्णभेदेन निन्दनीयविवाहेमनुना वर्ण्णभेदेन ब्राह्माद्यष्टविवाहेषु निन्द्या-निन्द्यत्वमुक्तं यथा(
“चतुर्णामपि वर्णानां प्रेत्य चेह हिताहितान्। अष्टाविमान् समासेन स्त्रीविवाहान्निबोधत” मू॰
“चतुर्णामिति। चतुर्णामपि वर्णानां व्राह्मणादीनांपरलोके इह लोके च कांश्चित् हितान् कांश्चिदहितान्इमान् अभिधास्यमानान् अष्ट संक्षेपेण भार्य्याप्राप्तिहेतून्विवाहान् शृणुत” कुल्लूकभट्टटीका(
“ब्राह्मो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः। गा-न्धर्वो राक्षसश्वैव पैशाचश्चाष्टमोऽधमः” मू॰
“त एते नामतो निर्द्दिश्यन्ते ब्राह्म इति। ब्राह्मराक्ष-सादिसंज्ञा चेयं शास्त्रादौ संव्यवहारार्था स्तुतिनिन्दाप्र-दर्शनार्था च। ब्रह्मण इवायं ब्राह्मः रक्षस इवायं राक्षसःनतु ब्रह्माद्रिदेवताकत्वं विवाहानां सम्भवति। पैशा-चस्याधमत्वाभिधान निन्दातिशयार्थम्” टी॰(
“यो यस्य धर्म्म्यो वर्णस्य गुणदोषौ च यस्य यौ। [Page2142-a+ 38] तद्वः सर्व्वं प्रवक्ष्यामि प्रसवे च मुणागुणान्” मू॰
“य इति। धर्म्मादनोपेतो धर्म्म्यः यो विवाहो यस्यवर्णस्य धर्म्म्योयस्य विवाहस्य यौ गुणदोषौ इष्टानिष्ट-फले तत्तद्विवाहोत्पन्नापत्येषु ये गुणागुणास्तत् सर्व्वंयुष्माकं प्रकर्षेणामिधास्यामि। वक्ष्यमाणानुकोर्त्तनमिदंशित्याणां सुखग्रहणाथम्” टी॰
“षडानुपूर्व्व्या विप्रस्य क्षत्त्रस्य चतुरोऽवरान्। विट्-शूद्रयोस्तु तानेव विद्याद्धर्म्म्यान्न राक्षसान्” मू॰
“षडिति। ब्राह्मणस्य ब्राह्मादिक्रमेण षट्। क्षत्रि-यस्य, अवरानुपरितनानासुरादींश्चतुरः, बिट्शूद्रयोस्तुतानेव राक्षसवर्जितानासुरगान्धर्व्वपैशाचान् धर्म्मादन-पेतान् जानीयात्” टी॰(
“चतुरो ब्राह्मणस्याद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः। राक्षसं क्षत्रियस्यैकमासुरं वैश्यशूद्रयोः” मू॰
“चतुर इति। ब्राह्मणस्य प्रथमपठितान् ब्राह्मादींश्चतुरः,क्षत्त्रियस्य राक्षसमेकमेव, वैश्यशूद्रयोरासुरमेतान् श्रे-ष्ठान् ज्ञातारो जानन्ति। अतएव ब्राह्मणादिष्वासुरा-दीनां पूर्ब्बविहितानामप्यत्रानुपादानं जघन्यत्वज्ञाप-नार्थं तेन प्रशस्तविवाहासम्भवे जघन्यस्यापि परिग्रहइति दर्शितम्। एवमुत्तरत्रापि विगर्हितपरित्यागोबोद्धव्यः” टी॰(
“पञ्चानान्तु त्रयो धर्म्म्या द्वावधर्म्म्यौ स्मृताविह। पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्त्तव्यौ कदाचन” मू॰
“पञ्चानामिति। इह पैशाचप्रतिषेधादुपरितनानांप्राजापत्यादीनां ग्रहणम्। तेषु मध्ये प्राजापत्यगा-न्धर्व्वराक्षसास्त्रयो धर्म्मादनपेता। तत्र प्राजापत्यः क्ष-त्त्रियादीनामप्राप्तो विधीयते व्राह्मणस्य विहितत्वादनू-द्यते। गान्धर्व्वस्य च चतुर्णामेव प्राप्तत्वादनुवादः। राक्षसोऽपि वैश्यशूद्रयोर्व्विधीयते ब्राह्मणस्य क्षत्त्रिय-वृत्त्यवस्थितस्यापि, आसुरपैशाचौ न कर्त्तव्यौ। कदा-चनेत्यविशेषाच्चतुर्णामव निषिध्यते। अत्र यं वर्णं प्रतियस्य विवाहस्य विधिनिषेधौ तस्य तं प्रति विकल्पः सचविहितासम्भवे बोद्धव्यः” टी॰(
“पृथक् पृथग्वा मिश्रौ वा विवाहौ पूर्व्वचोदितौ। गान्धर्व्वो राक्षसश्चैव धर्म्म्यौ क्षत्त्रस्य तौ स्मृतौ” मू॰
“पृथिगिति। पृथक्पृथगिति प्राप्तत्वादनूद्यते। मिश्रा-विति विधीयते। पृथक्पृथक् मिश्रौ वा पूर्व्वविहितौगान्धर्वराक्षसौ क्षत्त्रस्य धर्म्म्यौ मन्वादिभिः स्मृतौ। [Page2142-b+ 38] यदा स्त्रीपुंसंयोरन्योन्यानुरागपूर्ब्ब कसंवादेन परिणेतायुद्धादिना विजित्य तामुद्वहेत्तदा गन्धर्वराक्षसौ मिश्रौभवतः” दी॰
“कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च। कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च” मनुः दुर्विवाहादथोऽप्यत्र
“जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्म्मद्विषः सुताः। अनिन्दितैः स्त्रीविवाहैरनिन्द्या भवति प्रजा” मनुः।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कुविवाह¦ m. (-हः) A degrading or improper marriage. E. कु bad, and विवाह marriage.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कुविवाह/ कु--विवाह m. degrading or improper marriage Mn. iii , 63.

कुविवाह/ कु-विवाह etc. See. 1. कु.