कूटस्थः

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कूटस्थः, त्रि, (कूटे मायायां तिष्ठतीति । यद्वा, कूट- वत् निर्व्विकारेण निश्चलः सन् तिष्ठतीति । कूट् + स्था + कः ।) एकरूपतया यः कालव्यापी सः । इत्य- मरः ॥ (परमात्मा । यथा, पञ्चदश्यां ६ । २२-२७ । “अधिष्ठानतया देहद्वयावच्छिन्नचेतनः । कूटवन्निर्व्विकारेण स्थितः कूटस्थ उच्यते ॥ कूटस्थे कल्पिता बुद्धिस्तत्र चित्प्रतिविम्बकः । प्राणानां धारणाज्जीवः संसारेण स युज्यते ॥ जलव्योम्ना घटाकाशो यथा सर्व्वस्तिरोहितः । तथा जीवेन कूटस्थः सोऽन्योन्याध्यास उच्यते ॥ अयं जीवो न कूटस्थं विविनक्ति कदाचन । अनादिरविवेकोऽयं मूलाविद्येति गम्यताम् ॥ विक्षेपावृतिरूपाभ्यां द्विधा ऽविद्या प्रकल्पिता । न भाति नास्ति कूटस्थ इत्यापादनमावृतिः ॥ अज्ञानी विदुषा पृष्टः कूटस्थं न प्रबुध्यते । न भाति नास्ति कूटस्थ इति बुद्ध्वा वदत्यपि” ॥ कूटस्थचैतन्यस्य अविद्याध्यस्ततयैव जीवत्वं नतु स्वरूपतः नितरां तस्मादपि निरध्यस्तत्वात् नि- र्म्मलः सच्चिदानन्दस्वरूपावस्थः पुरुषोत्तमः पर- मात्मेत्युच्यते । यथा, गीतायां १५ । १६-१७ । “द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्व्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्त्यव्यय ईश्वरः” ॥) एकेनैव स्वभावेन निरवधिकालस्य व्यापको य आ- काशादिः । इति भरतः ॥ (कूटे भयावहे तिष्ठति यः । स्था + कः ।) व्यालनखः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (व्याघ्रनख इति भाषा ॥)