कृतक

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कृतकम्, क्ली, (कृत + संज्ञायां कन् ।) विडलवणम् । इत्यमरः ॥ (अस्य पर्य्याया यथा, “विडम्पाक्यञ्च कृतकं तथा द्राविडमासुरम्” ॥ इति भावप्रकाशे पूर्ब्बखण्डे प्रथमे भागे ॥ कृन्ततीति कृती छेदने + “बहुलमन्यत्रापि” । उणां २ । ३७ । इति क्वुन् । मिथ्या । इत्यु- ज्ज्वलदत्तः ॥ पुं, वसुदेवस्य मदिरायां पत्न्यां जातः पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते ९ । २४ । ४८ । “नन्दोपनन्दकृतकशूराद्या मदिरात्मजाः” ॥ त्रैलोक्यमेतत् कृतकमित्युच्यते कार्य्यत्वात् । यथा, विष्णुपुराणे । २ । ७ । १६-२० । “पादगम्यन्तु यत्किञ्चित् वस्त्वस्ति पृथिवीमयम् । स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तारोऽस्य मयोदितः ॥ भूमिसूर्य्यान्तरं यत्तु सिद्धादिमुनिसेवितम् । भुवर्लोकस्तु सोऽप्युक्तो द्वितीयो मुनिसत्तम ! ॥ ध्रुवसूर्य्यान्तरं यच्च नियुतानि चतुर्द्दश । स्वर्लोकः सोऽपि गदितो लोकसंस्थानचिन्तकैः ॥ त्रैलोक्यमेतत् कृतकं मैत्रेय ! परिपठ्यते । जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम् ॥ कृताकृतकयोर्मध्ये मर्हलोक इति स्मृतः । शून्यो भवति कल्पान्ते योऽत्यन्तं न विनश्यति” ॥ अत्र व्याख्यायां श्रीमत्स्वामिपादेनोक्तम् । यथा, -- “त्रैलोक्यं कृतकं प्रतिकल्पं कार्य्यत्वात् । जनर्लोकादित्रयं अकृतकं प्रतिकल्पमकार्य्यत्वात् ॥ महलाकस्य कृताकृतत्वे हेतुमाह शून्य इति” ॥)

कृतकः, त्रि, (कृन्तति स्वरूपम् । कृत् + क्कुन् । करणा- ज्जात इत्यर्थः । कृत्रिमस्य स्वरूपाच्छादकत्वात् तथात्वम् ।) कृत्रिमः । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, महाभारते । ४ । २ । २९ । “एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यथानलः” ॥)

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कृतक¦ त्रि॰ कृतं करणं भावे क्त तत आगतः कन् कृत-मेव खार्थे क कृन्तति स्वरूपं कृत--क्वुन् वा।

१ कृत्रिमेकरणाज्जाते। कृत्रिमस्य स्वरूपाच्छादकत्वात् तथात्वम्।
“यद्यत् कृतकं तदनित्यमिति न्यायः।
“शब्दोऽनित्यःकृतकत्वात्” मुक्ता॰
“एतेन विधिना छन्नः कृतकेन[Page2178-a+ 38] यथाऽनलः” भा॰ वि॰

२ अ॰।
“आर्य्यरूपसमाचारंचरन्तं कृतके पथि” भा॰ आनु॰

२६

०७ श्लो॰
“कच्चिन्न कृतकैर्दूतैरित्यादि” कच्चिदध्यायशब्दे दर्शितम्।
“कृतकं कामिनि चुक्षुवे मृगाक्ष्या” माघः।

२ विड्लवणेन॰ अमरः।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कृतक¦ mfn. (-कः-का-कं)
1. Artificial, factitious, made, not produced spon- taneously.
2. Assumed, simulated, not natural. n. (-कं) Factitious salt, produced by boiling and evaporating from saline soils. E. कृत् to cut or divide, Unadi affix अक।

Apte

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कृतक [kṛtaka], a. [कृत-कन्]

Done, made, prepared; (opp. नैसर्गिक); यद्यत्कृतकं तत्तदनित्यम् Nyāya Sūtra.

Artificial, done or prepared artificially; अकृतकविधि सर्वाङ्गीणमाकल्प- जातम् R.18.52.

Feigned, pretended, false, sham, assumed; कृतककलहं कृत्वा Mu.3; Ki.8.46.

Adopted (as a son &c.); oft. at the end of comp. also; यस्योपान्ते कृतकतनयः कान्तया वर्धितो मे (बालमन्दारवृक्षः) Me.77; सो$यं न पुत्रकृतकः पदवीं मृगस्ते (जहाति) Ś.4.14; U.1.4.

कम् A kind of salt (Mar. बिडलोण).

Sulphate of copper.-कम् ind. In a simulated manner; अपयाति सरोषया निरस्ते कृतकं कामिनि चुक्षुवे मृगाक्ष्या Śi.9.83.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कृतक mfn. artificial , factitious , done artificially , made , prepared , not produced spontaneously Nir. MBh. etc.

कृतक mfn. not natural , adopted (as a son) MBh. xiii , 2630 Megh.

कृतक mfn. assumed , simulated , false MBh. Pan5cat. Ragh. xviii , 51 etc.

कृतक m. N. of a son of वसु-देवBhP. ix , 24 , 47

कृतक m. of a son of च्यवनVP.

कृतक n. a kind of salt(= विड्-लवण) L.

कृतक n. sulphate of copper L.

Purana index

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

(I)--a son of मदिरा and Vasudeva. भा. IX. २४. ४८; Br. III. ७१. १७२; Vi. IV. १५. २३.

(II)--a son of Cyavana and father of Uparicara- Vasu. Vi. IV. १९. ७९-80.