कृष
यन्त्रोपारोपितकोशांशः
[सम्पाद्यताम्]कल्पद्रुमः
[सम्पाद्यताम्]
 पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कृष, औ आकृषि । विलेखने । इति कविकल्प- द्रुमः । (भ्वां-परं-सकं-अनिट् ।) औ, अकार्क्षीत् अकृक्षत् अक्राक्षीत् । आकृषि आकर्षणे । क- र्षन्ति तुरगा रथम् । इति दुर्गादासः ॥ (यथा, मनुः ३ । ६६ । “मन्त्रतस्तु समृद्धानि कुलान्यल्पधनान्यपि । कुलसङ्ख्याञ्च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः” ॥ आखुकर्णीशब्दे ऽस्या विशेषो ज्ञेयः ॥)
कृष, औ ञ श आकर्षणे । विलेखने । इति कवि- कल्पद्रुमः । (तुदां-उभं-सकं-अनिट् ।) श ञ, कृ- षति कृशते भूमिं कृषकः । औ, अकार्क्षीत् । अक्राक्षीत् अकृक्षत् । इति दुर्गादासः ।
वाचस्पत्यम्
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कृष¦ विलेखने आकर्षणे च तुदा॰ आ॰ सक॰ अनिट्। कृषते। अकृक्षत--अकृष्ट। चकृषे चकृषिषे। क्रष्टा क्रक्षीष्टक्रक्ष्यते। कर्षणम्। प्रनिकृषते।
कृष¦ विलेखने आकर्षणे च भ्वा॰ पर॰ सक॰ अनिट्। कर्षतिअक्राक्षीत्--अकार्क्षीत्--अकृक्षत्। चकर्ष चकर्षिथ चकृ-षिव। क्रष्टा कृष्वात् क्रक्ष्यति। कर्म्मणि कृष्यते अकर्षिअकृक्षाताम् अकृषाताम्। कृष्यः कर्षणीयः क्रष्टव्यः। क्रष्टाकर्षकः कर्षी कर्षन् कृष्यमाणः। क्रक्ष्यन् क्रक्ष्यमाणः। कृष्टः कृष्टिः कृष्ट्वा अनुकृष्य। कर्षः कर्षणम्। अनु + पूर्वस्थितस्य पदादेः उत्तरवाक्ये योजनार्थे अनुसन्धानेअनुषङ्गे सक॰ अनुकर्षति। अनुकर्षशब्दे विवृतिःअप + हीनताकरणे स्वकालात् पूर्ब्बत्र काले करणे च सक॰अपकर्षति अपकर्षसपिण्डनम्। अपकृष्टः। अप-कर्षशब्दे विवृतिःअप + आ + निवर्त्तने सक॰।
“तमशक्यमपाक्रष्टुं निदेशात्स्वर्गिणः पितुः” रषुः। अभि + आभिमुख्येन कर्षणे सक॰ अभिकर्षति। अव + अधःस्थतया कर्षणे सक॰। अवकर्षतिआ + विषयान्तरतोनयने सक॰। आकर्षतिउद् + अतिशायने प्राधान्यप्रापणे स्वकालात् उत्तरकालकरणेआकर्षणे च सक॰। उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायांमयि पक्षिणे” रामा॰ ल॰
३८ ,
१४ । उत्कर्षशब्दे विवृतिःनिस् + निर् + निस्मारणे निश्चये च सक॰। निष्कर्षति
“नि-क्रष्टुमर्थं चकमे कुबेरात्” रघुः। तदयं निष्वर्षःप्र + अतिशयेन कर्षणे उत्तमतावाने सक॰ प्रकर्षति प्रकृष्टः[Page2197-a+ 38] प्रकर्षः पाधान्थभवने अक॰
“इदं तु मम दीनस्य मनोभूयःप्रकर्षति” रामा॰ सु॰
१ ,
१ ,सम् + सम्यक्र्षणे सक॰ सङ्कर्षणम्। सम् + आ + सम्यक्तया दूरपर्य्यन्तनयने सक॰। समाकर्षति समाकर्षी। कृषधातुर्न्यादिपाठात् द्विकर्म्मकः। कर्षणञ्च भूमिसंयो-जनेन बलेन देशान्तरसंयोगानुकूलव्यापारानुकूलव्यापारःतेनास्य द्विव्यापारबोधकतया द्विकर्म्मकत्वम्। ग्राम-मजां कर्षति इत्यादौ अकथितञ्चेत्यादि पा॰ अजादेःकर्म्मत्वम्। अत्र प्रधाने कर्म्मण्येव वाच्ये लकारादयः।
“प्रधाने नीकृष्वहाम्” भर्त्तृहर्य्युक्तेः। अजा ग्रामं कृष्य-ते। विलेखनञ्च विदारणं तत्रार्थे न द्विकर्म्मकतेति भेदः
शब्दसागरः
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कृष¦ r. 1st. cl. (आ) औकृश (कर्षति) and 6th cl (कृषति-ते)
1. To draw or make furrows.
2. To plough. With अप,
1. To draw down.
2. To debase.
3. To disregard. with अव,
1. To draw out or off.
2. To disregard or contemn. With आङ्, To attract, to draw to. With उत्,
1. To raise, to draw up.
2. To raise, to excite, to make high, proud, loud, &c. With सम्, To draw together. With सम and नि, To bring near or close to.
Monier-Williams
[सम्पाद्यताम्]|
पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्। |
कृष m. a ploughshare Gal.