कृष्णमुद्ग

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

कल्पद्रुमः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कृष्णमुद्गः, पुं, (कृष्णः कृष्णवर्णः निकृष्टो वा मुद्गः वन- जातत्वात् ।) मुद्गविशेषः । कालमुग् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । वासन्तः २ माधवः ३ सुराष्ट्रजः ४ । अस्य गुणाः । त्रिदोषदाहनाशित्वम् । मधुर- त्वम् । लघुत्वम् । दीपनत्वम् । पथ्यत्वम् । बल- वीर्य्याङ्गपुष्टिदातृत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथाह भावप्रकाशः । “मुद्गो रूक्षो लघुर्ग्राही कफपित्तरसो हि सः । स्वादुरल्पानिलो नेत्र्यो ज्वरघ्नो वनजस्तथा ॥ मुद्गो बहुविधः श्यामो हरितः पीतकस्तथा । श्वेतो रक्तश्च तेषान्तु पूर्ब्बः पूर्ब्बो लघुः स्मृतः ॥ शुश्रुतेन पुनः प्रोक्तो हरितः प्रवरो गुणैः । चरकादिभिरप्युक्त एष एव गुणाधिकः” ॥)

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कृष्णमुद्ग¦ पु॰ नित्यकर्म्म॰। मुद्गभेदे तद्भेदगुणादि भावप्र॰उक्तं यथा
“मुद्गमसूरयोराध्मानाकारित्वमन्यवैदलापेक्षेया नतु सर्वथाएतयोरपि किञ्चिदाध्मानकारित्वात् तत्र मुद्गस्य गुणाःमुद्गोरूक्षो लघुर्ग्राही कफपित्तरसो हिमः। स्वादुरल्पानि-लो नेत्र्यो ज्वरघ्नो वनजस्तथा। मुद्गो बहुविधः श्यामोहरितः पीतकस्तथा। श्वेतो रक्तश्च तेषान्तु पूर्वः पूर्वोलघुः स्मृतः। सुश्रुतेन पुनः प्रोक्तो हरितः प्रवरो गुणैः। चरकादिभिरप्युक्त एष एव गुणाधिकः”। माधववासन्तसुराष्टजेति राजनि॰ तस्य पर्व्यायदर्शनात् वस-न्तकाले चैत्रमासे सुराष्ट्रदेशेऽस्योत्पत्तिरवसेया ततोदेशादानीयान्यत्र देशेऽपि तस्योत्पादना एवमन्यत्र कालेऽपि।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कृष्णमुद्ग¦ m. (-द्गः) A sort of pulse, (Phaseolus max.) E. कृष्ण black, मुद्ग phaseolus.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

कृष्णमुद्ग/ कृष्ण--मुद्ग m. a sort of pulse (Phaseolus Mungo) L.