क्रियाफल

यन्त्रोपारोपितकोशांशः

वाचस्पत्यम्

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

क्रियाफल¦ न॰

६ त॰।
“उत्पत्तिराप्तिर्विकृतिः संस्कृतिश्च चतु-र्विधम्। क्रियाफलं प्राहुरार्य्या” कैवल्ये तन्न विद्यते” वेदा॰ प्र॰ उक्ते

१ कर्म्मफके उत्पत्त्यादौ,

२ यागादिजन्येपुण्यापुण्यादौ च। क्रियाजन्ये तृप्तिस्वर्गादिरूपे प्रयो-जनापरपर्य्यायरूपे

३ फले
“स्वरितञितः कर्त्त्रभिप्रायेक्रियाफले” पा॰। विवृत्तञ्चैतदस्माभिः शब्दार्थरत्ने यथा
“स्वरितञिद्धातूत्तरतङः कर्त्तृगामिन्येव सति क्रियाफ-ले कर्त्तृवाचकत्वं नान्यथा तत्र फलञ्च न धातूपस्थाप्यं,जानात्यादीनां ज्ञानरूपफलस्य समवायेन कर्त्तृनिष्ठतयासर्वदैव जानीतेऽत्येव प्रयोगापत्तेः जानातीत्यादेरपला-पापत्तेश्च नेष्यते तु तथा शास्त्रकारैः। नापि क्रियाजन्यवे-तनदक्षिणारूपलाभादि गौणं फलमिह विवक्षितं तथासति सूदादेस्तादृशफलवत्त्वेन सूदः पचते ऋत्विजोयजन्तेइत्यादिप्रयोगापत्तेः। किन्तु फलतीति व्युत्पत्त्या प्रयोज-नापरनाम क्रियाजन्यं तृप्तिस्वर्गादिरूपमेव मुख्यं फलंग्राह्यं यथोक्तं हरिणा
“यस्यार्थस्य प्रसिद्ध्यर्थमारभ्यन्तेपचादयः। तत् प्रधानं फलं तासां न लाभादि प्रयोजन-मिति”। प्रसिद्ध्यर्थं निष्पत्त्यर्थं पचादयः पाकादयः। तत्तासां पचादीनां प्रधानं फलमित्यर्थः। फलस्य प्राधान्य-ञ्चेतरापेक्षया बोध्यं तेन इतरेच्छानधीनेच्छाविषयत्वस्यतस्य सुखादिष्वेव सत्त्वेऽपि क्वचित्साक्षात्सुखादिरूपप्रयोजनालाभे तत्साधनरूपेपरफख्स्यापि ग्रहणमितिद्रष्टव्यम्। तेन अपाद्वदैत्यादिसूत्रविहिततङः सुखादि-[Page2328-a+ 38] रूपमुख्यप्रयोजनाभावेऽपि कर्तृवाचकत्वम्। क्रियोद्देश्येसंयोगविभागादिरूपे फलविशिष्टष्यापारस्य धात्वर्थ-तावादिमते धात्वर्थतावच्छेदकरूपे

४ फले पृथक्शक्तिवा-दिमते कर्त्त्राख्यातस्थले तद्धातूपस्थाप्ये धात्वर्थाऽंशे वि-शेषणतया भासमाने तद्धातुजन्ये

५ संयोगादिके फले च। इत्थमेव शब्दार्थरत्नेऽस्माभिर्दर्शितं यथा
“तत्र फलतीतिव्युत्पत्त्या फलं नाम तद्धात्वर्थजन्यं संयोगविभागादि, गम्यादौ विभागस्य फलत्ववारणाय तद्ध्वातू-पस्थाप्यत्वेन विशेषणेऽपि विभागाजन्यसंयोगस्य पतन-फलत्वमते विभागस्य तद्धात्वर्थजन्यत्वात् तद्धातूपस्थाप्यत्वा-दतिव्याप्तिरतस्तद्धात्वर्थे विशेषणतया भासमानत्वेनैबविशेषणीयं गम्यादौ च विभास्य तद्धात्वर्थे विशेषणतयाभासमानत्वाभावात् न फलत्वप्रसङ्गः। मञ्जूषाकृन्मतेतु कर्त्तृप्रत्ययस्थले तथाभासमानत्वमिति विवेकः। क्रियाविशेषणादेर्धात्वर्थे विशेषणत्वेऽपि तज्जन्यत्वाभावा-न्न फलत्वप्रसङ्गः। विशेषणत्वञ्च साक्षादेव विवक्षितं तेनघटं करोतीत्यादौ घटादेः धात्वर्थक्रियाजन्यस्य विभक्त्य-र्थद्वारा तद्विशेषणत्वेऽपि न फलत्वापत्तिः” इति।

शब्दसागरः

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

क्रियाफल¦ n. (-लं) Result or consequence of acts. E. क्रिया, and फल fruit.

Monier-Williams

पृष्ठभागोऽयं यन्त्रेण केनचित् काले काले मार्जयित्वा यथास्रोतः परिवर्तयिष्यते। तेन मा भूदत्र शोधनसम्भ्रमः। सज्जनैः मूलमेव शोध्यताम्।

क्रियाफल n. result or consequence of acts.